ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଷ୍ଟିର ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ କଥା ହେଉଛି—ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଥିଲେ, କିଏଁ ସେ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେନାହିଁ; କାରଣ, ମନର ମୂଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଭ୍ରମ ଯେଉଁଠି କୁହାଯିବ, ସେଠି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଯଦି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଜୋରପୂର୍ବକ ପାଥର ଭଳି ଏକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥାଏ, ତେବେ ଏହା ସମାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ଦୃଷ୍ୟ ପୁଣି ଦେଖାଯାଏ। ଅନେକଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ବିଚାର ସମାଧି ମଧ୍ୟ ପାଥର ଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସନ୍ତିନାହିଁ; ଏହି ଅନୁଭବ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଖରେ ରହିଛି। ଏହି ପାଥର ଭଳି ସମାଧି ବିକାଶ ହୁଏନାହିଁ; ବରଂ, ସେ ଶାନ୍ତ, ଅଜନ୍ମା, ଅକ୍ଷୟ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ସଂସାର ଯଦି ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏହା କେବେ ଶେଷ ହେବାକୁ ଯିବନଥାନ୍ତା; ତପ, ଜପ କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଶେଷ କରାଯିବ ବୋଲି ଭାବିବା ମାତ୍ର ଅଜ୍ଞାନ ଅଟକାଣି। ଯେପରି ଗୋଟିଏ ବନ୍ଦ ଲୋଟସ ଡଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ତାର ମଞ୍ଜୁ ଥାଏ, ସେପରି ଦ୍ରଷ୍ଟାର ମଧ୍ୟରେ ଦୃଶ୍ୟର ଅନୁଭୂତି ବସିଥାଏ। ଯେପରି ସ୍ବାଦ ଦ୍ରବ୍ୟରେ, ତେଲ ତିଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକର ମଧ୍ୟରେ, ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଫୁଲରେ ଥାଏ, ସେପରି ଦୃଶ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ରଷ୍ଟାର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଯେଉଁଠି କପୂର ବା ଏହି ପ୍ରକାର ଦ୍ରବ୍ୟ ରଖାଯାଏ, ସେଠି ସୁଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି ଚେତନାର ମୂଳରେ ସଂସାର ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ତୁମେ ତୁମର ସ୍ଵପ୍ନ, କଳ୍ପନା, ମନର ରାଜ୍ୟ କେବଳ ନିଜେ ଅନୁଭବ କର, ସେପରି ଦୃଶ୍ୟର ଅନ୍ତଃସ୍ଥଳ ହୃଦୟରେ ଅଛି। ଏହିପରି, ଯେପରି କଳ୍ପନାରେ ଥିବା ଏକ ରାକ୍ଷସ ଏକ ଶିଶୁକୁ ନାଶ କରିପାରେ, ସେପରି ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ଦ୍ରଷ୍ଟାକୁ ନାଶ କରେ। ଯେପରି ଚାଷ ମାନ୍ୟ ମାଞ୍ଜାର ଭିତରେ ରହି ସଠିକ୍ ସମୟରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେହ ଦେଖାଏ, ସେପରି ଦୃଶ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ବିକାଶ ପାଏ। ଯେପରି ଦ୍ରବ୍ୟର ଅଦ୍ଭୁତତା ସଦା ହୃଦୟରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଏ, ଏହା ମୂଳରେ କେବେଁ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଦେହର ମୂଳରେ ସଂସାର ନିଜର ସ୍ୱଭାବିକ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି। ଏବେ, ଏକ ଚମତ୍କାର କଥା ଶୁଣ; ଏହା ଅକାଶଜ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପଖ୍ୟାନ, ଯାହା ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ ଅତି ମଧୁର। ଏହା ଉତ୍ପତ୍ତି ପ୍ରସଙ୍ଗ, ଯାହା ଶୁଣି ରଘୁନାଥ, ତୁମେ ଏହାର ଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିପାରିବ। ଏଠାରେ ଏକ ଦ୍ଵିଜ ଥିଲେ—ଅକାଶଜ, ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସଦା ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକୁ ଉଦ୍ୟତ। ଏହି ଅକାଶଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯାଉଁଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଚିନ୍ତା କଲେ—"ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଗ୍ରସଣ କରେ, କାରଣ ମୁଁ ଅକ୍ଷୟ।" ତେବେ ତାଙ୍କର ମନେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା: "ମୁଁ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅକାଶଜଙ୍କୁ କାହିଁକି ଗ୍ରସଣ କରିପାରୁନାହିଁ? ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୋର ଶକ୍ତି ପାଥର ଉପରେ ତଳୱାର ଭଳି ନିର୍ବଳ।" ଏପରି ଭାବି, ମୃତ୍ୟୁ ସେହି ସହରକୁ ଗଲେ ତାଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରବଳ ସଂକଳ୍ପଶୀଳ, ସେମାନେ କଦାଚିତ୍ ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ନ୍ତିନାହିଁ। ମୃତ୍ୟୁ ନିଜେ ଯେତେବେଳେ ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏକ ଭୟାନକ ଅଗ୍ନି, ଯେପରି ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷର ଅଗ୍ନି, ତାଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କଲା। ସେ ଅଗ୍ନିଜାଳ ବିଛେଦ କରି ଭିତରକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କିନ୍ତୁ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶତହସ୍ତ ଦେଇ ଧରିପାରିଲେନାହିଁ; ଯେପରି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ କେହି ଅଟକାଇପାରେନାହିଁ। ଏପରି ଦେଖି, ମୃତ୍ୟୁ ଯମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଏହି ଅକାଶଜକୁ କାହିଁକି ଗ୍ରସଣ କରିପାରୁନାହିଁ?" ଯମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ମୃତ୍ୟୁ, ତୁମେ ଶକ୍ତିବାନ୍ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କାହାକୁ ଜୋରପୂର୍ବକ ମାରିପାରିବା ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ଏଠାରେ କାରଣ କେବଳ କର୍ମ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ-ଯୋଗ୍ୟ କର୍ମ ଖୋଜ; ସେଗୁଡ଼ିକ ମିଳିଲେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରସଣ କରିପାରିବ।" ଏହା ପରେ, ମୃତ୍ୟୁ ସେହି କର୍ମ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ ଘୁଞ୍ଚିଲେ—ପର୍ବତ, ଝିଲିକ, ନଦୀ, ଦିଗ୍, ଅଟବୀ, ସମୁଦ୍ର କୂଳ, ଦ୍ୱୀପ, ଅରଣ୍ୟ, ନଗର, ପୁରାତନ ଗ୍ରାମ ଓ ଶହର ସବୁଠାରେ ଖୋଜିଲେ। ସେ ଗ୍ରାମ, ରାଜ୍ୟ, ଦୂର ଦେଶ ଓ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଘୁଞ୍ଚିଲେ, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସେ କର୍ମ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଏହିପରି ଚେଷ୍ଟା କରି, ମୃତ୍ୟୁ ପୁଣି ଯମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଅକାଶଜଙ୍କର କର୍ମ କେଉଁଠି ଅଛି?" ତେବେ ଧର୍ମରାଜ ଚିନ୍ତା କରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ମୃତ୍ୟୁ, ଅକାଶଜଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କର୍ମ ନାହିଁ; ସେ ଅକାଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ କେବଳ ଆକାଶରୁ ଉଦିତ। ଯିଏ ଅକାଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେ ପ୍ରକୃତରେ ଅକାଶ ହୋଇଯାଏ; ସେ ପାଇଁ କୌଣସି ସାହାଯ୍ୟକାରୀ କାରଣ ନାହିଁ। ପୂର୍ବ କର୍ମ ସହିତ କୌଣସି ସମ୍ବନ୍ଧ ନାହିଁ, ଯେପରି ଅଜନ୍ମା ପୁତ୍ର ବା ଅନୁତ୍ପନ୍ନ ପାଇଁ କିଛି ନାହିଁ।" "ତେଣୁ, ସେ ପ୍ରକୃତରେ ଅଜନ୍ମା, ସ୍ୱୟଂଭୂ, ଅନୁତ୍ପନ୍ନ; ପୂର୍ବ କର୍ମ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ବଡ଼ ଗଛ। ତାଙ୍କ ମନ କୌଣସି ପୂର୍ବ କର୍ମରେ ବନ୍ଧା ନାହିଁ, ଏବଂ ଏକ ନୂତନ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ସଂଚୟ କରିନାହାନ୍ତି। ସେ ଅକାଶ-ପିଣ୍ଡର ସାର, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଆକାଶ ରୂପୀ; ସେ ସଦା ସମାଧିରେ ନିଷ୍ଠିତ, କୌଣସି କର୍ମ ନାହିଁ।" "ତାଙ୍କର କୌଣସି ପୂର୍ବ କର୍ମ ନାହିଁ, ବର୍ତ୍ତମାନ କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି; ସେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା-ଆକାଶ। ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେ କାର୍ମିକ ଚଳନ ଦେଖୁଛୁ, ସେ କେବଳ ଆମ ଦୃଷ୍ଟିରେ; ସେ ନିଜେ ଏହାକୁ କୌଣସି କର୍ମ ଭାବିନାହାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଦେହ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏହାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଯେପରି ଆକାଶ ଦଣ୍ଡର ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ ପ୍ରତିମାକୁ ଜାଣିନାହିଁ।" "ଯେପରି ଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିମା ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅବସ୍ଥିତ, ସେପରି ସେଉଁଠି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ନିଜର ମଧ୍ୟରେ ବସିଛି। ଯେପରି ଜଳରେ ତାରଳତା, ଆକାଶରେ ଶୂନ୍ୟତା, ବାୟୁରେ ଗତି, ସେପରି ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପଦରେ ଅବସ୍ଥିତ।