ଦଶରଥ ରାଜା ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋର ପୁଅ କେବଳ ଫୁଲର ଉଦ୍ୟାନ, ନଗର ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ। ସେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସହ ନିଜ ମାଳିକା ଭିତରେ ଫୁଲରେ ମେଘା ଖେଳେ। ଏହି ଦିନେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ଭାଗ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ଏକ ଶୀତ ଲାଗିଥିବା ପଦ୍ମ ଫୁଲ ପରି ହୋଇଯାଇଛି—ପୂର୍ବେ ହରିତ ଓ ଫୁଲିଥିଲି, ଏବେ ଶୁଷ୍କ ଓ ଦୁର୍ବଳ। ସେ ଭଲରେ ଖାଇପାରୁନାହିଁ, ଘରେ କିମ୍ବା ବାହାରେ ମନ ଲଗେନାହିଁ; ମନରେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛି, ନିର୍ବାକ ହୋଇ ବସି ରହିଯାଉଛି। ମୁଁ, ମୋର ଜନାନୀ ଓ ସେବକମାନେ ସହିତ, ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛି, ଶରଦ୍ ମଘ ମେଘ ପରି। ମୋର ପୁଅ ଏଭଳି ଏକ ଶିଶୁ, ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଶକ୍ତ—ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଇ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପଠାଇପାରିବି? ପୁଅ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଯେଉଁ ସୁଖ ଦିଏ, ତାହା ଯୁବତୀମାନଙ୍କ ସାଙ୍ଗତ୍ୟ, ଅମୃତ ରସ କି ରାଜ୍ୟ ସୁଖରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ। ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସବୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଓ ଦୁଷ୍କର, ସେଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ପାଇଁ ଲୋକ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ କରିଥାନ୍ତି। ଜୀବମାନେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ, ଧନ କିମ୍ବା ପତ୍ନୀକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପୁଅକୁ ନୁହେଁ—ଏହି ହେଉଛି ସ୍ୱଭାବ। ରାମ ଯେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଚାଳାକ ଯୁଦ୍ଧ କୁଶଳ ରାକ୍ଷସମାନ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ, ଏହି ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ ଅସହ୍ୟ। ରାମୁଁଠାରୁ ଦୂରେ ରହି, ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ, ଯଦିଓ ମୋତେ ବଞ୍ଚିବା ଇଚ୍ଛା ଅଛି; ଆପଣ ରାମଙ୍କୁ ନେଇଯିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ହେ କୌଶିକ, ନବହଜାର ବର୍ଷ ମୁଁ ଦୁଃଖରେ କାଟିଛି; ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ଏହି ଚାରି ପୁଅ ପାଇଛି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, କମଳନୟନ ରାମ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ତାଙ୍କ ବିନା ଅନ୍ୟ ତିନି ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବେନାହିଁ। ଏହି ରାମକୁ ଆପଣ ରାକ୍ଷସମାନ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ନେଉଛନ୍ତି; ମୋ ପୁଅ ବିନା ମୁଁ ମୃତ ପରି ହୋଇଯିବି। ମୋର ଏହି ଚାରି ପୁଅ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ତେଣୁ ଜେଷ୍ଠ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିବାରୁ ଆପଣ ରାମକୁ ନେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯଦି ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ତେବେ ଚାରି ବିଭାଗର ସେନା ଓ ମୋତେ ସହିତ ନେଇଯାନ୍ତୁ। ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି କେତେ? କିଏଁ ସେମାନେ, କେଉଁ ପରି ସ୍ୱଭାବ, କେଉଁ ପରି ଦେହ ଓ ଜନ୍ମ? ସଫା କହନ୍ତୁ। ରାମ, ମୋ ସେନା କିମ୍ବା ମୋ ଦ୍ୱାରା କିପରି ସେମାନେ ମାରାଯିବେ, କାରଣ ସେମାନେ ଚାଳାକ ଯୁଦ୍ଧ କୁଶଳ? ମୋତେ ସବୁ କଥା କହନ୍ତୁ, କିପରି ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୃଢ଼ ହେବି, କାରଣ ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। କୁହାଯାଏ, ଏକ ବଳଶାଳୀ ନାୟକ ରାକ୍ଷସ ରାବଣ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଭାଇ ଓ ବିଶ୍ରବାସଙ୍କ ପୁଅ। ଯଦି ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଆପଣଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ବାଧା ଦେଇଥାଏ, ତେବେ ଆମେ ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବୁନାହିଁ। ସମୟ ସମୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚରିତ୍ର ଉଦୟ ଓ ଲୟ ହୁଏ; ଏହି ସମୟରେ ରାବଣ ପରି ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆମେ ଦଢ଼ ହୋଇପାରୁନାହିଁ—ଏହି ଭାଗ୍ୟର ନିୟମ। ତେଣୁ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମୋର ଓ ମୋ ପୁଅର ଉପରେ କୃପା କରନ୍ତୁ, କାରଣ ଆପଣ ମୋର ପ୍ରଧାନ ଦେବତା। ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ବାନର କିମ୍ବା ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ରାବଣ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ମଣିଷମାନେ କଣ କରିବେ? ସେ ଶୂରବୀର ଓ ଅମୃତପାନୀମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ନେଇଯାନ୍ତି; ତେଣୁ ଆମେ ବର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ ହୋଇପାରୁନାହିଁ। ଏହି ଅନ୍ୟ ଏକ କାଳ, ଯେଉଁଥିରେ ସଜ୍ଜନମାନେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାନ୍ତି; ରାଘବ ମଧ୍ୟ ବୟସରେ ଦୁଃଖ ପାଇ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ନାହିଁ ହେଲେ, ଏହି ମଧୁପୁତ୍ର, ଯଜ୍ଞ ଘାତକ ଲବଣ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ, ଯିଏ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ମୁଁ କେଉଁଠି ପୁଅକୁ ପଠାଉ? ଯଦି ଏହି ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ନୁହେଁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଅଛି; ନାହିଁ ହେଲେ, ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ଦୀର୍ଘ ସଫଳତା ଦେଖୁନାହିଁ। ଏପରି କଥା କହି, ଭୟ ଓ ସନ୍ଦେହରେ ଭରିଥିବା ଦଶରଥ, ମହାସାଗରର ତରଙ୍ଗରେ ଉଠୁଥିବା ମହାତ୍ମା ପରି, କୌଣସି ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଏହି ପ୍ରେମ ଓ ଭାବନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ମୁଣ୍ଡ ଗରମ ହୋଇ, କୌଶିକ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ‘ମୁଁ କରିବି’ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲ, ଏବେ ସେଥିରୁ ପଛୁଆଉଛ; ସିଂହ ସ୍ୱଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ହରିଣ ପରି ହେବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ଏହି ପଛୁଆ ଚରିତ୍ର ରାଘବବଂଶ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ରରୁ କଳା କିରଣ କେବେ ଆସେନାହିଁ। ଯଦି ତୁମେ ସକ୍ଷମ ନୁହଁ, ମୁଁ ଯେମିତି ଆସିଥିଲି, ସେମିତି ଚାଲିଯିବି; ତୁମେ ତୁମ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହ ଖୁସିରେ ରୁହ, ଯଦିଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ହେଲା ନାହିଁ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦେଖି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଗଲା, ଦେବମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ସେତେବେଳେ, ଲୋକମିତ୍ର, ମହାର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦେଖି, ଧୀର, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ତୁମେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଜନ୍ମ, ଧର୍ମର ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବତାର; ତୁମେ ଦଶରଥ, ତିନି ଲୋକରେ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ। ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞାନିଷ୍ଠ ଥିବାରୁ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ତିନି ଲୋକର ନାଥ ମୁନିଙ୍କ କଥା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ତିନି ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତି ଓ ଧର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିବାରୁ ତୁମେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କର; ଧର୍ମ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ‘ମୁଁ କରିବି’ ବୋଲି କହି, ଯଦି କରିବା ଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଯଜ୍ଞ ଓ ପୁଣ୍ୟ ସବୁ ଫଳ ନଷ୍ଟ ହେବ; ତେଣୁ ରାମକୁ ପଠାଅ।