ଏହି ଦିନ, ରାମା, ଯେଉଁଠି ଏହି ଚେତନା ଓ ଅଚେତନ ତତ୍ତ୍ୱ ବସିଛି, ସେଠି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ମହିମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ — ଏହି ମହିମା ଅଣୁର ଅଣୁ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ ଅଛି, ତଥାପି ମୁଁ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିଛି — ତପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଜପ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ କରିଛି; ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଏକ ଆଇନା ପଲିସ କରିବା ପରେ ମନ ତୃପ୍ତି ହୁଏ। ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଚେତନାର ଆଇନାରେ ଅଣୁର ଅଣୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଏହା ବସିଛି, ରାମା, ସେଠି ଏହା ଆଇନା ଭଳି ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ; ପାହାଡ଼, ପୃଥିବୀ, ନଦୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଚେତନାର ଆଇନାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ପରେ ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ, ଜନ୍ମ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱର ପ୍ରତିବାଦ ଓ ତ୍ୟାଗ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ, ଏହି ସବୁ ଆବିର୍ଭାବ ହୁଏ। ମୁଁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିଛି; ଏହାରେ ମୁଁ ବସିନି। ତଥାପି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ ଏକ ଅଶ୍ରମ ଅବସ୍ଥାର ସ୍ମୃତିର ଅସମାପ୍ତ ବିଜ ଭଳି ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି, ତେବେ ଅବିନାଶୀ ସୁଷୁପ୍ତି ଅବସ୍ଥା, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା, କିମ୍ବା ଅବିଚାର ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମାଧି ଆସିନଥାଏ। ମନ ସମାଧିରୁ ବାହାର କଲେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ ଅବିରତ ଦୁଃଖ ଭଳି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଏହା ସୁଷୁପ୍ତିର ଶେଷରେ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ। ରାମା, ଯେତେବେଳେ ଏହା ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ, ସମାଧିର ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି କଣ? କାରଣ, ଯଦି ଦୁଃଖ ଆସିଗଲା, ତେବେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ସମତା ରହିଲେ ମଧ୍ୟ କେଉଁ ଆନନ୍ଦ ଅଛି? କିମ୍ବା ଯଦି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମାଧି ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ, ମୁଁ ଏହାକୁ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥା ଭାବି ଦେଖିବି — ଅବିନାଶୀ ସୁଷୁପ୍ତି ଭଳି। ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି, ସେତେବେଳେ କେହି ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇନଥାଏ; କାରଣ, ମନର ମୋହରୁ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ମାୟା କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯଦି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଜବରଦସ୍ତି ପାଥର ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ନିଜକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ତେବେ ଏହାର ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଅନୁଭୂତି ପୁନଃ ଆସିଯାଏ। ଏବଂ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ସମାଧି କେହି କେହିଙ୍କୁ ପାଥର ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ନେଇଯିବାକୁ ଅସମର୍ଥ; ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନୁଭୂତି। ପାଥର ଭଳି ହୋଇଯିଥିବା ସମାଧି ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନି; ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥା — ଚେତନା ନିଜେ, ଅଜନ୍ମା ଓ ଅକ୍ଷୟ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଯଦି ସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ତେବେ ଏହା କେବେ ବି ଶେଷ ହେବ ନାହିଁ; ତପ, ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଶେଷ କରିପାରିବାର ଧାରଣା ଅଜ୍ଞାନର ଉପଜ। ଯେପରି ଏକ ଅପରିପକ୍ୱ ପଦ୍ମ ଗୁଞ୍ଚିଥିବା ଗୁଞ୍ଚିର ଭିତରେ ପଦ୍ମ ଦାଣ୍ଡରେ ଦାଣ୍ଡ ଅଛି, ସେପରି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଅନୁଭୂତି ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଭିତରେ ବସିଛି। ସାର ଭିତରେ ରସ ଅଛି, ତିଳ ଓ ଅନ୍ୟା ଦାଣ୍ଡରେ ତେଲ ଅଛି, ଫୁଲରେ ସୁଗନ୍ଧ ଅଛି, ସେପରି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଅନୁଭୂତି ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଭିତରେ ଅଛି। ଯେଉଁଠି କାପୁର ଓ ଏହି ପ୍ରକାର ଦ୍ରବ୍ୟ ରଖାଯାଏ, ସେଠି ସୁଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି ଜଗତ ଚେତନାର ମୂଳରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ତୁମର ସ୍୵ପ୍ନ, କଳ୍ପନା ଓ ମନର ରାଜ୍ୟର ଅନୁଭୂତି, ତୁମେ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିଥିବା ପରି, ସେପରି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଅନୁଭୂତି ହୃଦୟରେ ଅଛି। ଏହିପରି, ଯେପରି ଏକ କଳ୍ପନାରେ ବସିଥିବା ଦେମନ୍ ଏକ ଶିଶୁକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ, ସେପରି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଅନୁଭୂତି ଦ୍ରଷ୍ଟାକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥାଏ। ଯେପରି ଏକ ଦାଣ୍ଡରେ ଅଙ୍କୁର ଥିବା ସମୟରେ ଦୂର୍ଦ୍ଦିପ୍ତ ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେପରି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଅନୁଭୂତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟର ଆଶ୍ଚର୍ୟ ସଦା ହୃଦୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନିଜରେ ବସିଥାଏ। ଏବେ, ରାଘବ, ଆକାଶଜାର ଏକ କଥା ଶୁଣ; ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ 'ଉତ୍ପତ୍ତି' ଭାଗ। ଏହା ଶୁଣିଲେ ତୁମେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିପାରିବ। ଏକ ଦ୍ୱିଜ ଥିଲେ — ଆକାଶଜା, ଅତି ଧାର୍ମିକ, ସଦା ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିରତ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜୀବନ କରିଥିଲେ। ମୃତ୍ୟୁ ଚିନ୍ତା କରିଲା: "ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ସମୟରେ ନଷ୍ଟ କରିଥାଏ, କାରଣ ମୁଁ ଅକ୍ଷୟ।" "ତଥାପି ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆକାଶଜାକୁ କିଏ ମୁଁ ଦେଖୁନି? ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୋର ଶକ୍ତି ପାଥରରେ ତାଲୱା ଭଳି ନିଷ୍ପ୍ରଭ।" ଏପରି ଭାବି, ମୃତ୍ୟୁ ଏହି ସହରକୁ ଗଲା ତାଙ୍କୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ ଚେଷ୍ଟା ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ମୃତ୍ୟୁ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ସମୟରେ, ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଗ୍ନି — ଯେପରି ଏକ କଳ୍ପନାର ଶେଷର ଅଗ୍ନି — ତାଙ୍କୁ ଜଳାଇଦେଲା। ସେଇ ଅଗ୍ନି ଜାଲରୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା। କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ସତ୍ୱେ ମୃତ୍ୟୁ ଏକ ଶତ ହାତ ଦେଇ ଧରିପାରିଲା ନାହିଁ — ଯେପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଅଟୁଟ ଲୋକକୁ ଅଟକାଇପାରିନଥାଏ। ତାପରେ ମୃତ୍ୟୁ ଯାମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା — ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବାର ଦେବତା — ପଚାରିଲା: "ପ୍ରଭୁ, ଆକାଶଜାକୁ ମୁଁ କାହିଁକି ନଷ୍ଟ କରିପାରିନଥିଲି?" "ମୃତ୍ୟୁ, ତୁମେ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ କରି କେହିକୁ ମାରିପାରିବା ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ମୃତ୍ୟୁର ନିର୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଏଠାରେ କାରଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।" "ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁର କାର୍ଯ୍ୟ ଖୋଜ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଯୋଗ କରି ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରିବ।" ତାପରେ ମୃତ୍ୟୁ ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟ ଖୋଜିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା — ପ୍ରଦେଶ, ଦିଗ, ହ୍ରଦ, ନଦୀ, ଦିଶା ମଧ୍ୟରେ ଖୋଜିଲା। ଅଟାଲି, ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼, ସାଗର ତଟ, ଦୂର ଦ୍ୱୀପ, ଅରଣ୍ୟ, ସହର, ପୁରାତନ ଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟରେ ଖୋଜିଲା। ଗ୍ରାମ, ରାଜ୍ୟ, ଦୂର ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଖୋଜିଲା; ଏପରି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଚାରି ଦେଖିଲା, କିନ୍ତୁ କାହିଁଠି ମଧ୍ୟ କିଛି ମିଳିଲା ନାହିଁ। ମୃତ୍ୟୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ଆକାଶଜାର କାର୍ଯ୍ୟ କିଛି ମିଳିଲା ନାହିଁ — ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଏକ ବନ୍ଧ୍ୟାର ପୁଅ ଖୋଜିବାକୁ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଏକ କଳ୍ପନାର ପାହାଡ଼ ଖୋଜିବାକୁ।