ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯାହା କି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଇ ଅନ୍ତେ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ସେଇ ମୁକ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକ ଲାଭ କରେ। ଏହି କ୍ରମରେ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏବେ କହିବି—ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ, ଯେପରି ଏହି ଚିରକାଳ ହେଇଆସିଛି। ଏହି ବିଷୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ, ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ; ପରେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରିବି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ସମସ୍ତ ଏକ ପ୍ରଳୟରେ ଶେଷ ହୁଏ; ଯେପରି ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଲିନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଶେଷ ହୁଏ। ପ୍ରଳୟ ପରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେ ଶାନ୍ତ ଓ ଗଭୀର, ଯାହାରେ ଆଲୋକ କିମ୍ବା ଅନ୍ଧକାର ରହିନାହିଁ—ଏକ ଅନାମ, ଅପ୍ରକାଶିତ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହାକୁ କି ଉପମା କରିପାରିବା ନାହିଁ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନେ ଶତ୍ୟ, ଆତ୍ମା, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ତତ୍ତ୍ୱ ଭଳି ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ। ସେଇ ଆତ୍ମା ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଜୀବ ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏପରି ଜୀବ ଭାବରେ ମନ ହୁଏ; ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଆତ୍ମା ଚିନ୍ତାରେ ଅଳସ ହୁଏ। ପରମାତ୍ମା ଠାରୁ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ନିଶ୍ଚଳ ଠାରୁ ଚଞ୍ଚଳ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଉପସାଗର ଠାରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ। ଏହି ମନ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନେକ ଭାବନା କରିଥାଏ; ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ମାୟା, ଯେପରି ଜାଦୁକର ଦେଖାଏ, ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଗହଣା ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ସୁନା ମଧ୍ୟରେ ଅଲଗା ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସୁନାରେ 'ଗହଣା' ଅଛିନାହିଁ; ସେପରି 'ବିଶ୍ୱ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପରମାତ୍ମାରେ ଅଛିନାହିଁ। ଏହି ବିଶ୍ୱ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଅଛି, ତାହାର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ୱରୂପ ନାହିଁ; ବିଶ୍ୱରେ କୌଣସି ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ, ଯେପରି 'ଗହଣା' ତତ୍ତ୍ୱ ସୁନାରେ ନାହିଁ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଯେପରି ଦୁଃଖର ନଦୀରେ ଚଳିତ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଅସଲି ଅସତ୍ୟ; ଏହି ମାୟା ଚମତ୍କାର ମନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଅଜ୍ଞାନ, ସଂସାର, ବନ୍ଧନ, ମାୟା, ଭ୍ରମ ଓ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର—ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନେ କେବଳ ଭାବନାର ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ବନ୍ଧନର ସ୍ୱରୂପ ବିବେଚନା କରିବି; ପରେ ତୁମେ ମୁକ୍ତିର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିପାରିବ। ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦ୍ରଶ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ; ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦ୍ରଶ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବନ୍ଧିତ ହୁଏ, ଦ୍ରଶ୍ୟ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଦ୍ରଶ୍ୟ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱ, 'ମୁଁ', 'ତୁମେ' ଭଳି ଭାବନା, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଦ୍ରଶ୍ୟ ଯାଏଁ ରହିଥାଏ, ମୁକ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଦ୍ରଶ୍ୟ ରୋଗ କେବଳ 'ନେତି, ନେତି' ଭଳି ଅର୍ଥହୀନ କଥାରେ ଦୂର ହୁଏନାହିଁ; ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ନା ବିଚାରର ଭାର ଦ୍ୱାରା, ନା ତୀର୍ଥ ଆଦି ଉପାସନାରେ ଦ୍ରଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିପାରିବା; ଏହି ସବୁ କେବଳ ପରୀକ୍ଷାର ଉପାୟ। ଯଦି ବିଶ୍ୱ ଦ୍ରଶ୍ୟ ଅଛି, ତାହା କେବଳ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ; ଯାହା ଅସତ୍ୟ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଯାହା ସତ୍ୟ ତାହା କେବଳ ଅଛି। ଯେଉଁଠି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ, ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ, ବସି ଅଛି, ସେଉଁଠି ଦ୍ରଶ୍ୟର ଚମତ୍କାର ଦେଖାଯାଏ—ସାନା ଅଣୁ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ। ଏହିପରି, ଦ୍ରଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଅଛି; ମୁଁ ଏହାକୁ ଶୁଧ କରିଛି—ତପ, ଧ୍ୟାନ, ଜପ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ଯେପରି ଆଇନା ପରି ଚମକି ଯାଏ। ଦ୍ରଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଅଛି, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅଣୁ ଭିତରେ ଆଇନା ପରି ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ—ଚେତନାର ଆଇନାରେ। ଯେଉଁଠି ଅଛି, ରାମ, ସେଉଁଠି ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୁଏ; ପାହାଡ, ଭୂମି, ନଦୀ ଆଦି ମଧ୍ୟ ଚେତନାର ଆଇନାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ପରେ ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଜନ୍ମ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ଧରିବା ଓ ଛାଡିବା, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଆଦି ପୁନଃ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ଦ୍ରଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱକୁ ମୁଁ ଶୁଧ କରିଛି; ମୁଁ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ବସି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ମାତ୍ର ସଂସାର ଚିନ୍ତାର ଅବିରତ ମୂଳ ରହିଯାଏ। ଦ୍ରଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଦେଖିଲେ, ଅବିନାଶୀ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା, ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ ସମାଧି ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ। ମନ ତୁଳନା ରୁ ସମାଧିରୁ ବାହାରିଲେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଦୁଃଖର ଅବିରତ ଧାରା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାର ଶେଷରେ। ରାମ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ସମାଧିର କଣ ଉପଯୋଗ? ଦୁଃଖ ଆସିଲେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଯଦି ସମତା ରହିଥାଏ, ତଥାପି ସେଥିରେ ସୁଖ ନାହିଁ। ଯଦି କୌଣସି ଜଣେ ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ ସମାଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଅନିମ୍ନଳା ଅବସ୍ଥା ମନେ କରେ, ଯେପରି ଅବିନାଶୀ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା। ଏହି ଦ୍ରଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ସେଉଁଠି ଏହି ଅବସ୍ଥା କେହି ପାଇନାହିଁ; ମନର ମାୟା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱର ଭ୍ରମ ଯେଉଁଠିଭି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଯଦି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଶିଳା ଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରେ, ତାହାର ଶେଷରେ ବି ଦ୍ରଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ପୁନଃ ଦେଖାଯାଏ। ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ ସମାଧି କେଉଁଠି ଶିଳା ଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ଅନୁଭୂତି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ହୁଏ। ଏହି ଶିଳା ଭଳି ସମାଧି ପକ୍କ ହୁଏନାହିଁ; ସେଉଁଠି ଉତ୍ତମ, ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥା—ଚେତନା ନିଜେ, ଅଜନ୍ମା ଓ ଅକ୍ଷୟ। ଏହିପରି, ଦ୍ରଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଯଦି ସତ୍ୟ ହେଉଥାଏ, ତାହା କେବଳ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ; ତପ, ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଶେଷ କରିବା ଭାବନା ଅଜ୍ଞାନ ମାନ୍ୟତା। ଯେପରି ପଦ୍ମ ଗଠି ଭିତରେ ପଦ୍ମ ମୁଖ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଦ୍ରଶ୍ୟ ଭାବନା ଦ୍ରଷ୍ଟାର ଭିତରେ ରହିଥାଏ। ଯେପରି ସ୍ୱାଦ ଦ୍ରବ୍ୟରେ, ତିଳ ଓ ଅନ୍ୟ ବିଜରେ ତେଲ, ଫୁଲରେ ଗନ୍ଧ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଦ୍ରଶ୍ୟ ଭାବନା ଦ୍ରଷ୍ଟାରେ ଅଛି। ଯେଉଁଠି କାପୁର ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠି ତାହାର ଗନ୍ଧ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ସେପରି ବିଶ୍ୱ ଚେତନାର ମୂଳରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।