ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମଙ୍କୁ ଗୁରୁବର୍ଗ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— “ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମର କ୍ରମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ଏବେ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନର କ୍ରମକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଖୋଲିବାକୁ ଯାଉଛି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ସଂସାରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପ୍ରାଣଦାୟିନୀ ଏବଂ ଚତୁର୍ବିଧ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦେଉଥିବା ଏକ ମହାଉପକାରୀ ଉପଦେଶ; ଏହିଠି ସତ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିଥିବା, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବା ଏବଂ ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଶୁଣିଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମେ ସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ; ଯେପରି ଜଳ କଟକ ଫଳ ସ୍ପର୍ଶରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେତେବେଳେ ମନ ଯାହା ଜଣିବା ଉଚିତ ତାହାକୁ ଜାଣିଯାଏ, ସେ ମନ ଅନିବାର୍ୟ ଭାବେ ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏବଂ ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନାକୁ ଅନୁଭବ କରି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଦେଖାଦେଇଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଆପଣ ନିଜକୁ ଦେଖିଥାଏ; ଏଠି ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଅଛି, ତାହାର ଅର୍ଥ ଜାଣିବା ଦ୍ୱାରା ସେହି ଜିନିଷକୁ ଜଣାଯାଏ—ଯିଏ ଯାହା ଜାଣିପାରେ, ସେ ତାହାକୁ ଜାଣୁ। ଏହି ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ, ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥିବା ବେଳେ, ‘ଏହି କ’ଣ? କାହାର?’—ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଅନର୍ଥକ ହୋଇଯାଏ। ସେଠାରୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ, ତାଲମେଳ ଓ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ କହିବି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜଗତ୍ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଏହି ଦେହରୂପୀ ଜଗତ୍କୁ ଦେଖେ; ଏଠି ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜଗତ୍ ଉଭୟର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି। ମୁକ୍ତିକାମୀର ଆଚରଣ ବିଷୟର ବିବେଚନା ପରେ, ଏବେ ମୁଁ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟକ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ଦୃଶ୍ୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ; ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ, ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ—ଏହାକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶୁଣ। ଏହି ସଂସାରରେ ଯାହା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେହି ବଢ଼ିଯାଏ; ସେହି ମୁକ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ତେଣୁ ତୁମର ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ, ଏବେ ମୁଁ କହିବି—ସଂସାର ଚକ୍ରରେ, ଉତ୍ପତ୍ତି ପ୍ରଥମ, ଯେପରି ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା। ଏହି ବିଷୟର ଲକ୍ଷ୍ୟରେ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଏଉଁ କଥାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବେ ଶୁଣ; ପରେ ତୁମ ଇଚ୍ଛାଅନୁଯାୟୀ ବିସ୍ତୃତ କଥା ମୁଁ କହିବି। ଏହି ଚରାଚର ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ୍ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅନ୍ତେ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଲୟ ହୁଏ। ତା’ପରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ତାହା ଶାନ୍ତ, ଗମ୍ଭୀର, ଅନ୍ଧକାର କିମ୍ବା ଆଲୋକରେ ନ ଭରିଥିବା, ଅନାବିଳ, ଅନିର୍ବଚନୀୟ ଏବଂ ଅପ୍ରକାଶିତ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ। ସତ୍ୟ, ଆତ୍ମା, ପରବ୍ରହ୍ମ, ତତ୍ତ୍ୱ—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ମହାତ୍ମା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି। ସେହି ଆତ୍ମା, ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଇ, ଅନ୍ୟ ରୂପ ନେଇ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ଫଳ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଜୀବରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ। ଏହି ଆତ୍ମା, ଜୀବ ନାମର ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ମନ ହୋଇଯାଏ; ନିର୍ବିକାର ଆତ୍ମା ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ଏଭଳି ପରମାତ୍ମାରୁ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ନିର୍ବିକାରରୁ ବିକାର ଦେଖାଯାଏ, ସମୁଦ୍ରରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠିଥିବା ପରି। ସେହି ମନ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନେକ କଳ୍ପନା କରେ; ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚମତ୍କାରିକ ମାୟା, ଯେପରି ଜାଦୁକରଙ୍କ ଖେଳ, ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଯେପରି ‘କଙ୍କଣ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ସୁନାର ମଧ୍ୟରେ ଅଲଗା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସୁନା ମଧ୍ୟରେ କଙ୍କଣ ନାହିଁ, ସେପରି ‘ଜଗତ୍’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପରମାତ୍ମାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତ୍ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅଛି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ; ଏହି ଜଗତ୍ ଅସତ୍ୟ, ଯେପରି ‘କଙ୍କଣତ୍ୱ’ ସୁନାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତ୍ ଯେଉଁ ଦୁଃଖର ନଦୀରେ ତରଙ୍ଗ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ମନର ଚମତ୍କାର ଭଳି ଅସତ୍ୟ; ଏହା ମନର ମାୟା ମାତ୍ର। ଅଜ୍ଞାନ, ସଂସାର, ବନ୍ଧନ, ମାୟା, ମୋହ, ତମ—ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବଳ ମନର କଳ୍ପନା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ବନ୍ଧନର ସ୍ୱଭାବ କହୁଛି; ପରେ ତୁମେ ମୁକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିପାରିବ, ହେ ଚନ୍ଦ୍ରବଦନ ରାମ। ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ; ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ୟରେ ଆଶ୍ରିତ ହୋଇ ବନ୍ଧିତ, ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ ହେଲେ ମୁକ୍ତ। ଦୃଶ୍ୟକୁ ଜଗତ୍, ଆମି, ତୁମି ଏବଂ ଏହି ଭାବକୁ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଅଛି, ମୁକ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟର ରୋଗ କେବଳ ‘ନେତି, ନେତି’ ଭାବରେ କହିଲେ ଶମିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହା ତ ଚିନ୍ତାରେ ବଢ଼ିଯାଏ। ଯୁକ୍ତି କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ଆଦି ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟର ସତ୍ୟତା ଧରାପଡ଼େ ନାହିଁ, କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକ ଅନୁସନ୍ଧାନ ମାତ୍ର। ଯଦି ଜଗତ୍ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ତେବେ ଏହା କେଉଁଠି ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ ନାହିଁ; କାରଣ ଅସତ୍ୟର କେବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏବଂ ସତ୍ୟ କେବେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଚେତନ ଓ ଜଡ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ସେଠି ଦୃଶ୍ୟର ଚମତ୍କାର ଦେଖାଯାଏ—ସବୁଠି, ଏକ କଣିକା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ। ତେଣୁ ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଧ୍ୟାନ, ତପ, ଜପ ଦ୍ୱାରା ପରିଷ୍କାର କରିଛି, ଯେପରି ଦର୍ପଣ ପରିଷ୍କାର କଲେ ଆତ୍ମସନ୍ତୋଷ ମିଳେ। ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି ବୋଲି ଧରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଚେତନାର ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏ, ଏକ କଣିକା ମଧ୍ୟରେ। ଯେଉଁଠି ଏହା ଅଛି, ହେ ରାମ, ସେଠି ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୁଏ; ପର୍ବତ, ପୃଥିବୀ, ନଦୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିଜ୍ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚେତନାର ଦର୍ପଣରେ ଦେଖାଯାଏ। ତା’ପରେ ପୁନଃ ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଜନ୍ମ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱର ଗ୍ରହଣ ଓ ତ୍ୟାଗ, ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚର ଓ ଅଚର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମୁଁ ପରିଷ୍କାର କରିଛି; ମୁଁ ଏହାରେ ବାସ କରେ ନାହିଁ।