ଏହି ଉପଦେଶର ଆରମ୍ଭରେ, ମହାନ ଋଷି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ — ହେ ରାମ, ଯଦି ତୁମେ ଗୁରୁପରମ୍ପରାର ଦୃଢ ମତ ଓ ସଠିକ ବିଚାରକୁ ଭଲଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କରିବ, ତେବେ ତୁମେ ନିଜେ ସ୍ଵଚ୍ଛ, ନିରାକାର, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନର ଶିଖରକୁ ପହଁଚିପାରିବ। ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ଯୁକ୍ତିବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ବଢ଼ିଥାଏ; ଏହା ପରେ ମହାପୁରୁଷତ୍ୱର ଅବସ୍ଥା ଆସେ, ଯାହା ମହାନ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ। ଏଠାରେ, କେହି ଯେଉଁ ଗୁଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ତାହାକୁ ଜଣି, ତୁମେ ସେଇ ଗୁଣକୁ ଶୀଘ୍ର ଅଧିଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ତୁମର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଉନ୍ନତ କରିବ। ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ ଶାନ୍ତି ଆଦି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, କିନ୍ତୁ ହେ ରାମ, ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ବିନା କେହି ସିଦ୍ଧି ପାଇପାରେନି। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ମହାନ ଲୋକମାନେ ପରିପାକ୍ୱ ଫଳ ଭଳି ଗୁଣ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ଏମିତି ଶାନ୍ତି ଆଦି ଗୁଣରୁ ପରମ ଜ୍ଞାନ ବଢ଼ିଥାଏ, ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାନ ଉତ୍ସର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଉପଜେ। ଏହି ଗୁଣ ଓ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତିଏକ ଅନ୍ୟକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ, ଯେପରି ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ର ପରସ୍ପର ଉନ୍ନତି କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନ ମହାନ ପୁରୁଷଙ୍କ ଆଚରଣରୁ ଆସେ, ଏବଂ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମହାନ ପଥ ଦେଖାଯାଏ; ଦୁଇଟି ଏକାସାଥି ଉନ୍ନତି କରେ, କିନ୍ତୁ ଏକା ଏକା ମାନବକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିପାରେନି। ଯେପରି କୁଶଳ ଗାୟକଙ୍କ ଗୀତରେ ପକ୍ଷୀର ମଧୁର ଡାକ ଏକାସାଥି ହେଲେ ଆନନ୍ଦ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନ ଓ ସତ୍ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଠାରେ ଆସକ୍ତି ଓ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ପରମ ଅବସ୍ଥା ଲାଭ ହୁଏ। ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏପରି ଆଚରଣର କ୍ରମକୁ ମୁଁ କହିଲି, ଏବେ ଜ୍ଞାନର କ୍ରମକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ବିଷୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଜୀବନଦାୟିନୀ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦାତା; ତେଣୁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଅନୁଭବ କରିଥିବା ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରୁ ଏହା ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଶୁଣି, ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ପବିତ୍ର ହେଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ, ଯେପରି କଟକ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ପାଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ହେ ମୁନି, ମନ ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞେୟକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍୵ତଃ ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚିଯାଏ; ଏବଂ ଏକତା ଜ୍ଞାନ ଅନୁଭବ କରି, ସେ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼େନାହିଁ। ଏହାପରେ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରହ୍ମ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନରେ ନିଜେ ନିଜକୁ ଦେଖେ; ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଅର୍ଥ ଅଛି, ତାହା ତାହାର ନିଜ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ—ଯିଏ ଯାହା ଜାଣିଛି, ସେ ତାହାକୁ ଜାଣୁ। ଏହି ଯୁକ୍ତି ଅନୁସାରେ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ରହ୍ମ-ଆକାଶ ବିଦ୍ୟମାନ ଥିବାବେଳେ, 'ଏହା କଣ? କାହାର?'—ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ, ମୁଁ ଯେପରି ବୁଝିଛି, ବାସ୍ତବିକତା ଅନୁଯାୟୀ, ଏବଂ ଏହାର ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ, ସମସ୍ତ କଥା କହିବି; ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଲୋକମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନରେ ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଏହି ଦେହ ନିର୍ମିତ ଜଗତକୁ ଦେଖିଥାଏ; ସ୍୵ପ୍ନ ଓ ଜଗତ ଉଭୟର ଉପମା ଏଠାରେ ମିଳିଯାଏ। ମୁକ୍ତିକାମୀର ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଅଂଶ ଥିଲା, ଏବେ ମୁଁ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟକ ଅଂଶକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ଦୃଶ୍ୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ; ଯେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ, ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଦୃଶ୍ୟ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହାକୁ କ୍ରମେ ଶୁଣ। ଯେଉଁ କିଛି ଜଗତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ବଢ଼େ; ସେଉଁଠି ମୁକ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକ ଲାଭ ହୁଏ। ତେଣୁ, ତୁମର ବୁଝିବା ପାଇଁ, ଏବେ ମୁଁ କହିବି: ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଉତ୍ପତ୍ତି ପ୍ରଥମ, ଯେପରି ସଦା ଥିଲା। ଏହି ବିଷୟ ପାଇଁ, ହେ ରଘୁବର, ଏଠି ତୁମେ ସାରକଥା ଶୁଣ; ପରେ ତୁମେ ଯେପରି ଚାହାଅ, ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି। ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅନ୍ତେ, ସ୍୵ପ୍ନ ନିଦ୍ରାରେ ଲୟ ହେବା ପରି ଲୟ ହୋଇଯାଏ। ତାପରେ ଯେଉଁଠି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେଉଁଠି ଶାନ୍ତ, ଗଭୀର, ଆଲୋକ ବା ଅନ୍ଧକାରରେ ବି ନୁହେଁ—ଏହା ଅନାମ, ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଯାହା ହେଉନାହେଉ। ସତ୍ୟ, ଆତ୍ମା, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ତତ୍ତ୍ୱ—ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ପ୍ରାୟୋଗିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ମହାତ୍ମା ପାଇଁ ରଖିଛନ୍ତି। ସେଇ ଆତ୍ମା, ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ଫଳ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଜୀବ ରୂପେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ପରେ, ଏହି ଜୀବ ନାମ ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ପଡ଼ି, ମନ ହୋଇଯାଏ; ନିର୍ବିକାର ଆତ୍ମା ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷମ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି, ପରମ ଆତ୍ମାରୁ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସ୍ଥିରରୁ ଅସ୍ଥିର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠେ। ଏହି ମନ, ନିଜ ସ୍୵ାଧୀନତାରେ, ଅନେକ ଭାବନା କରିଥାଏ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ମାୟା, ଯେପରି ଜାଦୁକର ଦେଖାଏ, ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ଯେପରି 'ବାଳା' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ସୁନାର ଭିତରେ ଅଲଗା, କିନ୍ତୁ ସୁନାରେ 'ବାଳା' ନାହିଁ, ସେପରି 'ଜଗତ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପରମେ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅଛି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ୱରୂପ ନାହିଁ; ଜଗତର ଏକ ନିଜସ୍ୱ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଯେପରି 'ବାଳାତ୍ୱ' ସୁନାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତ ଦୁଃଖର ନଦୀରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ନିଜେ ଅସତ୍ୟ; ଏହା ମନର ମାୟା ଭଳି ଚିତ୍ରିତ। ଅଜ୍ଞାନ, ସଂସାର, ବନ୍ଧନ, ମାୟା, ମୋହ, ଅନ୍ଧକାର—ଏହି ଶବ୍ଦମାନେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବଳ ଭାବନା ପାଇଁ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ବନ୍ଧନର ସ୍ୱଭାବ କହିବି; ପରେ ତୁମେ ମୁକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିପାରିବ। ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ; ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବନ୍ଧିଯାଏ, ଦୃଶ୍ୟ ନାହିଁ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଦୃଶ୍ୟକୁ ଜଗତ, ଆମି, ତୁମି ଇତ୍ୟାଦି ଭାବାଯାଏ, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ରହିଛି, ମୁକ୍ତି ନାହିଁ।