ଏହି କଥା ଆମେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଶାନ୍ତିର ସହିତ ଶୁଣିବା। ଯେତେବେଳେ ମନ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ସ୍ଥିର ରହେ, ସେଥିରେ ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଦେହର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ—ଏଠି ଅକ୍ରିୟତା ଦ୍ୱାରା ବି କିଛି ଘଟେ ନାହିଁ, କାରଣ ଏଠି କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ଭାବନା ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ମନ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ଶାନ୍ତ ରହେ, କାର୍ମିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କୌଣସି କାମ କରୁନାହାନ୍ତି; ସେଗୁଡ଼ିକ ଏମିତି ଥାଏ ଯେପରି ଯନ୍ତ୍ର ଚଳିତ ହେଉନାହିଁ। ମନ ଏକ ଯନ୍ତ୍ର ସଦୃଶ ଚଳିତ ହୁଏ, ଏହି ଚଳନ ଅନୁଭୂତିରୁ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ କାଠର ପୁତୁଳି ଭିତରେ ଥିବା ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୁଏ। ଏହି ଜଗତ ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ରୂପ, ଆଲୋକ, ଚିନ୍ତା, ବସ୍ତୁ ଓ ଅନେକ ଦୃଶ୍ୟ ଅଛି, ସେସବୁ ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଯେପରି ବାୟୁ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ କମ୍ପନ ରହିଥାଏ। ଶୁଧ୍ଧ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଅନୁଭୂତି ସ୍୵ତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦେହ ଓ ମନ ରୂପେ ଦିଶେ, ସମସ୍ତ ଦିଗ, କାଳ ଓ ଦେଶରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଦ୍ରଷ୍ଟା ମାତ୍ର ରହିଯାନ୍ତି, ସେ ନିଜ ରୂପରେ ଦୃଶ୍ୟର ଆଭାସକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଯେଉଁ ରୂପ ସେଠି ତାଙ୍କର ନିଜର ଭାବରେ ଦିଶେ, ସେଠି ସେଇ ରୂପ ରହିଥାଏ। ସେଠି ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଏହା ଇଚ୍ଛାର ସ୍ୱଭାବ ହୋଇଯାଏ; ସେଠି ସେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ତାଙ୍କର ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। କାରଣ ଦ୍ରଷ୍ଟା ସମସ୍ତ ଅଟୁଟ ଅଟଳ ଅଛନ୍ତି, ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦିଶେ; କିନ୍ତୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ନଥିଲେ, ଦୃଶ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥାଏ। ଏଭଳି ଏହି ସୃଷ୍ଟି କୌଣସି କାରଣ ବିନା ଅଛି, ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କଳ୍ପନା; ଏହାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ଏହାର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ଗୁଣ। ଯେଉଁଜଣଙ୍କର ରୂପ ତାଙ୍କର ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ—ଓ ଉତ୍ତମ, ସେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚତମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଭାଗ୍ୟର ଭାବନାକୁ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ। ଗୁରୁପରମ୍ପରାର ମତଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି, ସେମାନଙ୍କର ମତର ସତ୍ୟତା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ନିଜେ ଶୁଧ୍ଧ, ନିରାକାର, ଉଚ୍ଚତମ ଜ୍ଞାନର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବ। ସଦ୍ଗୁଣୀଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ଯୁକ୍ତି ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ବଢ଼ିଯାଏ; ଏହା ପରେ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ଆସେ, ଯେଉଁଠାରେ ମହାନ୍ ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ। କେହି ଯେଉଁ ଗୁଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସେ ଗୁଣ ତୁରନ୍ତ ଶିଖିବା ଉଚିତ, ଜ୍ଞାନ ଅଭିବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ। ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, କିନ୍ତୁ ଓ ରାମ, ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ବିନା କେହି ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପାଇନାହାନ୍ତି। ଜ୍ଞାନରୁ ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କର କ୍ରମରେ; ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଭିତରୁ ମଧୁର ଫଳ ମିଳେ, ଯେପରି ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଅଙ୍କୁର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏମିତି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ବଢ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ଉତ୍ତମ ଧାନ ଉତ୍ସର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ବଢ଼େ। ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବଢ଼େ; ଦୁଇଏ ପକ୍ଷପାତ ଭାବେ ବଢ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ର ପରସ୍ପର ଆଶ୍ରୟ କରି ବଢ଼ନ୍ତି। ଜ୍ଞାନ ସଦ୍ଗୁଣୀଙ୍କ ଆଚରଣରୁ ଆସେ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନରୁ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ପଥ ଉପଜାଏ; ଏହି ଦୁଇଏ ପରସ୍ପର ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ବଢ଼ିଯାଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ବିନା କେହି ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇନାହାନ୍ତି। ଯେପରି ଏକ ଗାୟକଙ୍କ ଗୀତର ଆନନ୍ଦ ପକ୍ଷୀର ମଧୁର ଡାକ ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ର ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେପରି—ଜ୍ଞାନ ଓ ସଦ୍ଗୁଣୀଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ ଲୋକ ଆସକ୍ତି ଓ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ବିନା ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ହେ ରଘୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏପରି ଆଚରଣର କ୍ରମକୁ ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି; ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ଜ୍ଞାନର କ୍ରମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବି। ଏହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଜୀବନଦାୟିନୀ ଓ ମନୁଷ୍ୟର ଚତୁର୍ବିଧ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦେଇଥାଏ; ତେଣୁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏହାକୁ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅର୍ଥରେ ନିପୁଣ, ଓ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଲୋକଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଶୁଣିବା ପରେ, ତୁମର ବୁଦ୍ଧିର ଶୁଧ୍ଧତା ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ, ଯେପରି କଟକ ଫଳ ଛୁଆଁରେ ପାଣି ପରିଷ୍କୃତ ହୁଏ। ହେ ମୁନି, ଯେତେବେଳେ ମନ ଯାହା ଜାଣିବା ଉଚିତ ତାହାକୁ ଜାଣିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏବଂ ଏହି ଉଚ୍ଚତମ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନରେ ଜଣେ ନିଜ ଭିତରେ ଦିଶନ୍ତି; ଯାହା ଯେଉଁ ଅଟୁଟ ଅଛି, ତାହା ତାହାର ନିଜ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥରେ ଜଣାଯାଏ—ଯିଏ ଯାହା ଜାଣନ୍ତି, ସେ ତାହାକୁ ଜାଣନ୍ତୁ। ଏହି ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ ଆକାଶ ଅଛି, 'ଏହା କ’ଣ, କାହାର?'—ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ ମୁଁ ଯଥାର୍ଥରେ, କ୍ରମଅନୁସାରେ, ଏହି ସମସ୍ତ କଥା କହିବି; ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହାକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନରେ ଜଗତକୁ ଦେଖିଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଦେହ ନିର୍ମିତ ଜଗତକୁ ଦେଖେ; ଏଠି ସ୍୵ପ୍ନ ଓ ବାସ୍ତବ ଜଗତର ଉପମା ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ମିଳିଯାଏ। ମୁକ୍ତିକାମୀ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ଆଚରଣ ବିଷୟକ ଅଂଶ ପରେ, ଏବେ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟିର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟକ ଅଂଶକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ବନ୍ଧନ ହେଉଛି ଦୃଶ୍ୟର ଅସ୍ତିତ୍ୱ; ଦୃଶ୍ୟ ନଥିଲେ, ବନ୍ଧନ ନାହିଁ। ଦୃଶ୍ୟ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହାକୁ କ୍ରମରେ ଶୁଣ। ଯାହା କିଛି ଜଗତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ; ସେଇ ମୁକ୍ତି, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ତେଣୁ ତୁମେ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଏବେ ଶୁଣ; ଏହି ସଂସାରର ଚକ୍ରରେ, ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ, ଯେପରି ସବୁବେଳେ ହୁଏ।