ଏହି ଉପଦେଶରେ ମହାର୍ଷି ବସିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ— ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ସେଠି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ କାରଣସହିତ ଥିବା ଜିନିଷମାନଙ୍କ ସହିତ ତୁଳନା କରନ୍ତି; ଏହି ଉପମାମାନେ କେବଳ ଅଂଶିକ ସାମ୍ୟତାକୁ ଦର୍ଶାଇଥାଏ। ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧି ନଥିବା ମନେ ଯଦି ଏହି ଲୋକର ସୁଖରେ ଆସକ୍ତ ରହିଯାଏ, ତେବେ ସେ ଏକ ଫୁଲିଯାଇଥିବା, ଅନ୍ଧା ଢେଙ୍କା ପରି ହୁଏ, ଯାହା କୂଆର ପାଣିରେ ପୋଷିତ ହୁଏ। ଉପମା ଓ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ; ଚିନ୍ତନଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ଶାନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ଶାନ୍ତି, ଦୟା, ଜ୍ଞାନ ଓ ତାହାକୁ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତି ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ତର୍-ବାହ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ଲାଭ କରେ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜକୁ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅବିନାଶୀ ଚତୁର୍ଥ ପଦ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଚତୁର୍ଥ ପଦରେ ବିଶ୍ରାମ ପ୍ରାପ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି, ସେ ଗୃହସ୍ଥ ହେଉଥିବା କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ସେ ଜୀବନ୍ତ କିମ୍ବା ମୃତ, ସେଠାରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅକାର୍ଯ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, ନାହିଁ ଶାସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ପାରମ୍ପରିକ ଅନ୍ଧଭକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା; ସେ ମନ୍ଦରାଚଳ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଦୋଳିତ ହୋଇନଥିବା ସାଗର ପରି ନିଜେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହେ। ଉପମାରୁ କେବଳ ଏକ ଦିଗର ସାମ୍ୟତା ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ତାହାର ଉପରେ ଅଟକି ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯାହାକୁ ଯେଉଁ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବୁଝିପାରିବ, ଶୀଘ୍ର ତାହାକୁ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଅତି ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ଏବଂ ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ରହିଯାନ୍ତି। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ହୃଦୟ ରୂପ ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଯଥାର୍ଥ ଓ ଅଯଥାର୍ଥ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥାଏ, ସେ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଠୁକୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି ଅବିବେକୀ। ଅଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଅହଂକାର ଓ ଭେଦର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଜ୍ଞାନକୁ ଦୂଷିତ କରେ, ଯେପରି ସାପ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନକୁ ଅପବିତ୍ର କରେ। ଏଠି, ରାମ, ସମସ୍ତ ଜଳ ଯେପରି ସାଗରରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ସେପରି ଆପଣାପେ ଦେଖିବା ଅନୁଭୂତି ଏକମାତ୍ର ପ୍ରମାଣ ଜ୍ଞାନ ଅଟୁଟ ଉପାୟ। ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତି ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ସାର ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରକ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ଯାହା କି ଏହା ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ହୋଇ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେହି ଅନୁଭୂତି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତି ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏଠି, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକୃତ ଅନୁଭୂତି ଭାବରେ ହୁଏ; ଏହା ହିଁ ଜୀବ। ଏହା ହିଁ ଚେତନା, ଏବଂ ଏହି ଚେତନା ହିଁ ଅହଂଭାବ; ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ, ତାହା ବସ୍ତୁ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଇଚ୍ଛା, ସନ୍ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଯେପରି ପାଣି ତରଙ୍ଗ ଆଦି ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ। ଆଦିରେ, ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ, ଏହା କୌଣସି କାରଣ ବିନା ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ନିଜ ଲୀଳା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଉଦ୍ଭାସିତ ହୋଇ ନିଜେ କାରଣ ହୁଏ—ଏହି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟରେ। ଏହି ଜୀବର କାରଣତ୍ୱ କେବଳ ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ଅସତ୍ୟ; ତଥାପି, ସଂସାରର ପ୍ରକଟତାରେ ଏହା ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଅନ୍ୱେଷଣ ନିଜ ରୂପ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ ଗଳିଯିବା ସମୟରେ, ତାହା ଶୀଘ୍ର ପ୍ରମାଣ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଏ। ଅନ୍ୱେଷଣ ଏକ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଏହା ଘଟିଲେ, ଶେଷରେ କେବଳ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥା ରହିଯାଏ। ମନ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଦେହର କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ—ନାହିଁ ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, କାରଣ ଏଠି କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ଭାବନା ନାହିଁ। ମନ ଯେତେବେଳେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ଶାନ୍ତ ରହେ, କ୍ରିୟାଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତିନାହିଁ; ସେମାନେ ଏମିତି ଯନ୍ତ୍ର ପରି ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ମନ ଯନ୍ତ୍ରର ଗତିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଯେପରି ଲକଡ଼ିର ଗୁଡ଼ିଆ ଭିତରେ ଥିବା ତାର ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ହୁଏ। ଏହି ସଂସାର, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ଆକୃତି, ଆଲୋକ, ଭାବନା, ବସ୍ତୁ ଓ ଆଦି ରହିଛି, ସେଠି ସମସ୍ତ କିଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସ୍ପର୍ଶ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ଯେପରି ବାତାସରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ କମ୍ପନ ରହିଥାଏ। ଶୁଦ୍ଧ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ସ୍ପର୍ଶ ନିଜେ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି ଦେଖାଯାଏ, ଦେହର ଭିତର ଓ ବାହାର ଆକୃତିରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ, ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରେ ବିସ୍ତୃତ। ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏକାକି ନିଜ ଆକୃତିରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଆକୃତିକୁ ଧାରଣ କରି ଅବସ୍ଥିତ ରହେ; ଯେଉଁ ଆକୃତି ସେଠି ତାଙ୍କର ରୂପରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, ସେହି ମାତ୍ର ଅଛି। ସମସ୍ତେ ଏଠି ଆତ୍ମା ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଇଚ୍ଛାର ସ୍ୱଭାବ ହୋଇଥାଏ; ଏହା ଶୀଘ୍ର ଏଠି ତାହିଁ ରୂପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଦ୍ରଷ୍ଟା ସମସ୍ତ ହେଉଥିବାରୁ, ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜିନିଷ ଅଛି ପରି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଥିଲେ ମାତ୍ର ଦ୍ରଷ୍ଟୃତ୍ୱ ଅଛି, ଦ୍ରଷ୍ଟା ନଥିଲେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନାହିଁ। ଏପରି ଭାବେ, ଏହି ସୃଷ୍ଟି କୌଣସି କାରଣ ବିନା ଅଛି, ବ୍ରହ୍ମାର କଳ୍ପନା ପରି; ଏହାର ସୃଷ୍ଟା ସ୍୵-ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭୂତ, ଏବଂ ଏହାର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ଗୁଣରହିତ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ପ୍ରୟାସର ଆକୃତି ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ—ଭାଗ୍ୟର ଭାବନାକୁ ଦୂରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଇ—ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥା କେବଳ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଗୁରୁପରମ୍ପରାର ମତ ଓ ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ବିଚାର ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି, ତୁମେ ନିଜେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ, ନିରାକାର, ଉତ୍ତମ ଚେତନାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବ। ସତ୍ସଙ୍ଗ ଓ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ବଢ଼ିଯାଏ; ଏହା ପରେ ବୃହତ୍ ପୁରୁଷର ଅବସ୍ଥା ଆସେ, ଯେଉଁଠାରେ ମହତ୍ତ୍ୱର ଲକ୍ଷଣ ଅଛି।