ଏକ ଦିନ ରାମଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବାକୁ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବଶିଷ୍ଠ ଏକ ଉଦାହରଣ ଦେଲେ—ଯେପରି ଆମେ ଦୀପର ଆଲୋକରେ କିଛି ଦେଖିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଅ, ସେଠାରେ ଆଲୋକଟି ହିଁ ଉପକୃତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ତେଲ, ବତି, ଦୀପପାତ୍ର ଏହି ଦେଖିବାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଭାଗ ନୁହେଁ। ଏହି ଉଦାହରଣ ଆମକୁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଧ୍ୟାନ ଦେଇଥାଏ—ଯେପରି ଦୀପ ଆଲୋକ ଦେଇବାରେ ଉପଯୋଗୀ, ତେଣୁ ମୂଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝିବାକୁ ଉଦାହରଣର କେବଳ ଏକ ଦିଗକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ଜାଗୃତ ହେଲାପରେ, ଅନ୍ୟଥା ତର୍କ କିମ୍ବା ଅନୁଭୂତି ବିହୀନ ମିଥ୍ୟା ମତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଦିନ, ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—ଜଦି କୌଣସି ବାକ୍ୟ କି ଶବ୍ଦ ବିବାଦ ମାତ୍ର, ଅନୁଭୂତି ବିହୀନ, ଚାହେଁ ସେ ବେଦ ହେଉ କି ଜନାନୀ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଉ, ତାହା ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରମାଣିକ ଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ମୋ ପ୍ରିୟ ମିତ୍ର, ଆମର ନିଶ୍ଚୟ ଏହି—ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଖ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ଏକତ୍ର କରି, ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଉପଜାଏ, ସେହି ହିଁ ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରମାଣ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଉପମାରେ ଦେଖିବାକୁ, କେବଳ ଏକ ଦିଗର ସମାନତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଦୁଇଟି ଜିନିଷ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମାନ ହେଲେ ତାର ତଫାତ କଣ ରହିବ? ଉପମା ଓ ଏକତ୍ୱ ତତ୍ତ୍ୱର ମୂଖ୍ୟ ଅର୍ଥ ବୁଝିଲେ, ଶାନ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷ ଉପଜାଏ—ଏହି ହିଁ ମହାବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ। ତେଣୁ, ଯେଉଁ ତର୍କ କି ଉପମା ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ମହାବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରିବେ, ସେହି ହିଁ ପ୍ରମାଣ। ଏଠାରେ ଶାନ୍ତି ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ; ଏହା ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେପରି ଖାଦ୍ୟ ମିଳିଗଲାପରେ ତାହାର ପାକ ପ୍ରଣାଳୀ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜିନିଷର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଲୋକ ତାହାକୁ କାରଣ ଥିବା ଜିନିଷ ସହ ଉପମା କରନ୍ତି; ଉପମା ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଏକ ଦିଗର ସମାନତା ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ବିବେକ ବିହୀନ ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକର ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ଏକ ଅନ୍ଧା ଏବଂ ଫୁଲା ଧାଡ଼ି ମାଛ ପରି, ଯାହା କୂଆର ଜଳରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ ରହିଛି। ଉପମା ଓ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପରିଚ୍ଛନ୍ନ ଜିନିଷକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍; ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱର ଅର୍ଥକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ଶାନ୍ତି, କୃପା, ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଓ ବାହ୍ୟ ଧର୍ମ ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ମିଳେ। ଜ୍ଞାନୀ ଜଣେ ନିଜର ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ଆସିଲା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏହି ଶାନ୍ତି ହିଁ ଅବିନାଶୀ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା। ଏଠାରେ, ଯେଉଁ ଲୋକ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ପାଇଛି ଓ ସଂସାର ରୂପୀ ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିଛି, ସେ ଗୃହସ୍ଥ ହେଉ କି ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ଜୀବନ୍ତ କି ଅଜୀବନ୍ତ—ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କି ଅକାର୍ଯ୍ୟ, ଶାସ୍ତ୍ର କି ପାରମ୍ପରିକ ମତର ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ ଅନ୍ୟାର୍ଥକ ନୁହେଁ; ସେ ମନ୍ଦାର ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଅପରିବାହିତ ସାଗର ପରି ନିଜରେ ଏକା ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି। କୌଣସି ଉପମାରୁ, ମୂଖ୍ୟ ଅର୍ଥ ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ଦିଗର ସମାନତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ତାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ବିଷୟରେ ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ତୁରନ୍ତ ଲାଭ ହୁଏ, ସେହି ଉପାୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍; ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ ଉପଜାଏ ଓ ଜ୍ଞାନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଆତ୍ମାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚେତନାରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ତଥ୍ୟ-ଅତଥ୍ୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ସେ 'ପ୍ରଶ୍ନ ବିଚ୍ଛୁ' ପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚିନ୍ତନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହେ। ଅଜ୍ଞାନୀ ଜଣେ ଅହଂକାର ଓ ତଫାତର ଭାବ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନକୁ ଦୂଷିତ କରେ, ଯେପରି ଏକ ସାପ ଶୁଭ୍ର ଜଗାକୁ ଦୂଷିତ କରେ। ଏଠାରେ, ରାମ, ଯେପରି ସମସ୍ତ ଜଳ ସାଗରରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ସେପରି ନିଜ ଅନୁଭୂତି ହିଁ ପ୍ରମାଣିକ ଜ୍ଞାନର ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ। ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଅନୁଭୂତିକୁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ମୂଖ୍ୟ ଓ ନିର୍ବାହକ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି; ଯେଉଁ କିଛି ଏହା ସହ ଏକତ୍ୱ ରଖେ, ସେହି ହିଁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭୂତି। ଏଠାରେ 'ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭୂତି' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯେପରି ଅନୁଭୂତି ଘଟେ, ତାହାର ଜ୍ଞାନ; ଏହା ହିଁ ଜୀବ। ଏହା ହିଁ ଚେତନା, ଏବଂ ଏହା ହିଁ ଅହଂବୁଦ୍ଧି; ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କିଛି ଉପଜାଏ, ସେହି ହିଁ ବସ୍ତୁ। ଇଚ୍ଛା, ସନ୍ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଜଳ ତରଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ଆଦିରେ, ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ, ଏହି ଜଗତ କାରଣ ବିହୀନ; କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ନିଜ ଲୀଳାରେ, ଏହା ଚମକି ଉପଜାଏ ଓ ନିଜ ଅନୁଭୂତିର କାରଣ ହୁଏ। ଏହି ଜୀବର କାରଣତ୍ୱ କେବଳ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ଅସତ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଜଗତର ପ୍ରକଟିରେ ଏହା ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଚିନ୍ତନ ନିଜ ରୂପ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହ ଏକତ୍ୱରେ ଲିନ ହେଲେ, ତୁରନ୍ତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭୂତି ଉପଜାଏ। ଚିନ୍ତନ ଏବେ ନିଜକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି ଚିନ୍ତନ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କେବଳ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁଭୂତି ଅବଶେଷ ରହିଏ। ଯେବେ ମନ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ଶାନ୍ତ, ତେବେ ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଶରୀରର କାର୍ଯ୍ୟ କି ଅକାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଫଳ ଉପଜାଏ ନାହିଁ; କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଭାବ ନାହିଁ। ମନ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ଲାଗନ୍ତି ନାହିଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଯନ୍ତ୍ର ପରି ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ମନ ଯନ୍ତ୍ରର ଚଳନ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଯେପରି କଠ ଗୁଡିକ ଗୁଡିକୁ ଏକ ତାର ଦ୍ୱାରା ଚଳାଯାଏ। ଏହି ଜଗତ, ରୂପ, ଆଲୋକ, ଭାବ, ବସ୍ତୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନୁଭୂତିରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ; ଯେପରି ପବନର ଅନ୍ତର୍ଗତ କମ୍ପନ ରହିଥାଏ।