ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଇଛି, ସେଉଁଟି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଶ୍ୱ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ବ୍ରହ୍ମ ନିରାକାର, ତେଣୁ ତାହାର କେଉଁସି ଆକାର କିପରି ଥିବ? ଏହିକାରଣରେ, ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉଦାହରଣ ଦେବାକୁ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର କଥାକୁ ଗମ୍ଭୀରଭାବେ ନେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବିପରୀତ କିମ୍ବା ସ୍ଥାପିତ ସତ୍ୟ ସହ ବିରୋଧ ଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ ବିଶ୍ୱ ଉପମା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଉଠେ ନାହିଁ, କାରଣ ବିଶ୍ୱ ନିଜେ ସ୍ୱପ୍ନ ସମାନ। ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଉପରେ ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରାଯାଏ, ଦେଖାଯାଏ ଯେ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତ ଦୁଇଟିରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ସଦା ଅଖଣ୍ଡ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଏଠି ଯେଉଁ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା, ଧ୍ୟାନ, ବର, ଶାପ, ଔଷଧି ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏହି ଉଦାହରଣ ହିସାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯିବା ଉଚିତ, କାରଣ ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱଭାବ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ରଚିତ ହୋଇଛି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏପରି ଉଦାହରଣ ମିଳିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହି ଉପାୟ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ—ଅର୍ଥାତ ଉପମା ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବା ଓ ବୁଝେଇବା। ଶାସ୍ତ୍ରର ଏହି ବିଶ୍ୱ-ସ୍ୱପ୍ନ ଉପମା କେମିତି ହେଉଛି, ତାହା ଶୀଘ୍ର ଖୋଲାସା କରାଯିବ; କାରଣ ଭାଷା କ୍ରମକ୍ରମେ ଚାଲେ, ସମସ୍ତ କଥା ଏକଥରେ କୁହିପାରିବ ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱକୁ ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା, ମନୋନଗର ଇତ୍ୟାଦି ସହ ତୁଳନା କରାଯାଏ, ଏହିମାନେ ଏଠି ଉଦାହରଣ ହିସାବରେ ଗ୍ରହଣୀୟ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏକ ବସ୍ତୁକୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ବସ୍ତୁ ସହ ତୁଳନା କଲେ, ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ନିଜସ୍ୱ କୌଣସି ନିମିତ୍ତ ସମ୍ପର୍କ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଦୃଶ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କେବଳ ଅଂଶିକ ସମ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବା ଯାଏ। ବିବେକୀ ଜଣେ କେବଳ ଅଂଶିକ ସାଦୃଶ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମ୍ୟତାକୁ ନୁହେଁ। ଦୀପ ଆଲୋକରେ ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖିବା ବେଳେ କେବଳ ଆଲୋକ ଉପକୃତିକାରୀ, ତେଲ, ବତି, ଦୀପାଧାର ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିବାରେ ସହଯୋଗ କରେନାହିଁ। ଏହିପରି ଅଂଶିକ ସାଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉଦାହରଣ ମୂଳ ବସ୍ତୁକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ଯେପରି ଦୀପ ଆଲୋକରେ ବସ୍ତୁ ଦିଶେ। ଉଦାହରଣର ଏକ ଦିଗ ଯେତେବେଳେ ଅର୍ଥ ବୁଝାଇ ଦେଉଛି, ସେଠି କେବଳ ସେଇ ଦିଗକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଜାଗୃତ ହୋଇଛି, ତାହାକୁ ଭ୍ରାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ତର୍କ ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅନୁଭବ ରହିତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଇଥାଏ। ଯଦି କେଉଁସି ଉକ୍ତି ଜଣେ ମହିଳା କିମ୍ବା ବେଦ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହେଉ, ଯଦି ତାହା କେବଳ ଶବ୍ଦ ବିତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଅନୁଭବ ଅନୁସନ୍ଧାନ ବିନା, ତେଁ ତାହା ଆମ ପାଇଁ କେବଳ କଥା ମାତ୍ର, ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ବନ୍ଧୁ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅର୍ଥକୁ ଏକତ୍ର କରି ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଭବ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ସତ୍ୟ ଅଭିପ୍ରାୟରେ ପୁଷ୍ଟିତ, କେବଳ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରମାଣ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଉପମାରେ ବିଶେଷ ଗୁଣର ସାଦୃଶ୍ୟକୁ ଆଧାର କରି ତୁଳନା ହୁଏ; ଯଦି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମ୍ୟତା ଥାଏ, ତେବେ ତୁଳନାର ଅର୍ଥ ରହି ଯାଏ ନାହିଁ। ଉପମା ବୁଝିବା ଓ ଆତ୍ମା-ଏକତ୍ୱ ଉପଦେଶର ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ଏହି ମହାବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ଜାଣିବା ଦ୍ୱାରା। ଏହିପରି, ଉପମା କିମ୍ବା ବିପରୀତ ତର୍କ ଯେଉଁ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ମହାବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ତାହା ଯଥେଷ୍ଟ। ଶାନ୍ତି ଉତ୍ତମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟ—ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ଭୋଜନ ପାଇଁ ମିଳିଗଲାପରେ ତାହାର ପାକ ପ୍ରଣାଳୀ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବାର ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ଯାହାର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା କାରଣ ବିଶିଷ୍ଟ ବସ୍ତୁ ସହ ତୁଳନା କରାଯାଏ; ଉପମା ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଅଂଶିକ ସାଦୃଶ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଜଣ ବିବେକ ବିହୀନ ମନ ଦ୍ୱାରା ଏଠିର ସୁଖ ଉପରେ ଆସକ୍ତ ରହେ, ସେ ଅନ୍ଧ ଓ ଫୁଲା ହୋଇଥିବା ଏକ କୁଆଁର ବେଙ୍ଗ ପରି, ଯାହା କେବଳ ତାହାର ଭିତର ଅନ୍ଧକାରରେ ଉପଜିଥାଏ। ଉଦାହରଣ ଓ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରୟୋଜନୀୟ ବସ୍ତୁକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ; ଚିନ୍ତନଶୀଳ ଲୋକ ଶାନ୍ତି ଉପଦେଶର ଅର୍ଥକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ। ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ଶାନ୍ତି, ଦୟା, ବୁଦ୍ଧି ଓ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଧର୍ମର ଭିତର ଓ ବାହାରର ଗୁଣ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ। ବିବେକୀ ଲୋକ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ପାଉଅବଧି ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ଶାନ୍ତିକୁ ଅବିନାଶୀ ଚତୁର୍ଥ ପଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଜଣ ଏହି ଚତୁର୍ଥ ପଦରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ପାଇଛି, ସେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ; ସେ ଜୀବନ୍ତ କିମ୍ବା ନ ଥିଲେ, ଗୃହସ୍ଥ କିମ୍ବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଯେପରି ହେଉନାହିଁ— ତାଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅକାର୍ଯ୍ୟର କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ, ଶାସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ପାରମ୍ପରିକତା ନେଇ ଅସ୍ମଞ୍ଜସ୍ୟର ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥ ନାହିଁ; ସେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ଅଚଳ ସମୁଦ୍ର ପରି ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପମାରୁ କେବଳ ଏକ ଦିଗ ସାଦୃଶ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ତଥ୍ୟ ଉପରେ ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଶ୍ନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହିକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଭ୍ରମିତ ରହନ୍ତି। ଯିଏ ହୃଦୟ ଆକାଶ ଭିତରେ ଚେତନାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆତ୍ମାର ଅନୁଭବ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ସେ ପ୍ରଶ୍ନରେ ମାତ୍ର ଚିଞ୍ଚି ହୁଏ। ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଅହଂ ଓ ଭେଦ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନକୁ ଦୂଷିତ କରନ୍ତି, ଯେପରି ସାପ ଶୁଭ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଦୂଷିତ କରେ। ଯେପରି ସମସ୍ତ ଜଳର ଆଶ୍ରୟ ସମୁଦ୍ର, ଏଠି ରାମ, ସେହିପରି ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରମାଣ—ଏହି କଥାକୁ ଶୁଣ।