ଏକ ସମୟରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାର୍ଷି ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ଗଭୀର କଥା କହିଲେ—"ସମୟ ଠିକ୍ ଥିଲେ ଛୋଟ କାର୍ଯ୍ୟ ବି ଉପକୃତିକର ହୁଏ; ଅସମୟରେ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ବି ଫଳଦାୟି ହୁଏ ନାହିଁ।" ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚୁପ୍ ହେଇ ରହିଲେ। ମହାର୍ଷିଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ବଳଶାଳୀ ରାଜା କୌଶିକ ନି:ଶବ୍ଦ ହୋଇ ଦଠିଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କର ଲୋକରେ ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ କଥା କହି ଶାନ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କର ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାଜା ଦଶରଥ, ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଘା, ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ନି:ଚଳ ହେଲେ, ତାପରେ କହିଲେ—"ଏହି ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ଏଯାଁ ଶୋଳେ ବର୍ଷରେ ଅଧିକ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଦେଖୁ ନାହିଁ।" "ମୋ ପାଖରେ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଅଛି, ମୁଁ ଏହାର ନାୟକ; ଏହି ସେନା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମାଂସଭୋଜୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।" "ଏହି ସେବକମାନେ ଶୂର, ସାହସୀ ଓ ଶସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ; ମୁଁ ଧନୁ ଧରି ଯୁଦ୍ଧରେ ସେମାନଙ୍କର ସମ୍ମୁଖରେ ରକ୍ଷା କରିବି।" "ମୋ ସେନା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ମହେନ୍ଦ୍ର ପରି ଶତ୍ରୁମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବି, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସିଂହ ପରି।" "ଏହି କ୍ରମରେ ଯୁବ ରାମ ଶକ୍ତି ଓ ଦୂର୍ବଳତାକୁ ଜାଣି ନାହିଁ; ଗୃହର ଅନ୍ତଃପୁର ବାହାରେ କେବେ ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ର ଦେଖି ନାହିଁ।" "ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶସ୍ତ୍ର ନାହିଁ, ଯୁଦ୍ଧର କୌଶଳ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଯୁଦ୍ଧର ଉତ୍ତାପରେ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଦେଉଥିବା ଭୟଙ୍କର ଭ୍ରୂଭଙ୍ଗ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆସିନାହିଁ।" "ରାମ କେବଳ ଫୁଲବାଗ, ନଗର ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଅରଣ୍ୟର ଶୂନ୍ୟତାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ।" "ସେ ନିଜ ଦେଉଳରେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସହିତ ଫୁଲ ଖେଳିବାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ।" "ଆଜି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ଭାଗ୍ୟ ବିପରୀତ ହୋଇଯାଇଛି; ମୁଁ ଏକ ପ୍ରଶ୍ଫୁଟିତ ପଦ୍ମ ଯାହା ପାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୀତଳ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ଓ ଦୁଃଖୀ।" "ସେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇପାରି ନାହିଁ, ଘର ବା ଘରର ବାହାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇପାରି ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭିତରେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଛି, ନି:ଶବ୍ଦ ହୋଇ ବସି ରହିଛନ୍ତି।" "ମୋ ଜନାନୀ ଓ ସେବକମାନେ ସହିତ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଅପରାଧୀ ହୋଇଯାଇଛି, ଶରଦ ମାସର ମେଘ ପରି।" "ମୋ ପୁଅ, ଏକ ଶିଶୁ, ଦୁଃଖରେ ଦୂର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛି—ମୁଁ କିପରି ତାଙ୍କୁ ରାତିରେ ଚଳିଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଦେଇପାରିବି?" "ବୁଦ୍ଧିମାନ, ପୁଅ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଯୁବତୀମାନେ ସହିତ ଏକାତ୍ମତା, ଅମୃତ ରସ ବା ରାଜ୍ୟ ଶାସନରୁ ବି ଅଧିକ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।" "ତ୍ରିଲୋକରେ ଯେଉଁମାନେ ଶାନ୍ତ ଅଛନ୍ତି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଅ ପ୍ରେମ ପାଇଁ ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଅପ୍ରତିହତ।" "ଲୋକମାନେ ଜୀବନ, ଧନ, ଜନାନୀକୁ ସହଜରେ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପୁଅକୁ ନୁହେଁ—ଏହି ହେଉଛି ଜୀବମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ।" "ରାମ ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଭାବନା ମୋ ପାଇଁ ଅସହ୍ୟ।" "ରାମ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଜୀବିତ ରହିପାରିବି ନାହିଁ; ଆପଣ ରାମକୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "କୌଶିକ, ମୋର ନବ ହଜାର ବର୍ଷ ଦୁଃଖରେ କଟିଛି; ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ମୁଁ ଚାରି ପୁଅ ପାଇଛି।" "ଏମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ତାଙ୍କୁ ଛାଡି ଅନ୍ୟ ତିନିଜଣ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ସେଇ ରାମକୁ ଆପଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ନେଉଛନ୍ତି; ମୁଁ ମୋ ପୁଅ ଛାଡି ଦିଅନ୍ତି, ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଯିବି।" "ମୋ ଚାରି ପୁଅ ପ୍ରତି ମୋର ପ୍ରେମ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ରାମ ଜେଉଁଠି ଧର୍ମିକ, ତେଣୁ ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ଯଦି ଆପଣ ରାତିରେ ଚଳିଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ସଂହାର କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ଚାରି ଭାଗର ସେନା ଏବଂ ମୋ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତୁ।" "ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନେ କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ? କେଉଁଠି ଜନ୍ମିଥିଲେ, କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ସେମାନେ କେମିତି ଦେଖିବାକୁ, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କହନ୍ତୁ।" "ରାମ ବା ମୋ ସେନା ବା ମୁଁ, କିପରି ଏହି ଚଳାକ ଯୁଦ୍ଧ କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନେ ସଂହାର କରିପାରିବି? କୃପା କରି କହନ୍ତୁ।" "ମୁଁ କିପରି ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି, ଏହା ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ; କାରଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।" "କହାଯାଏ, ବଳଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ରାବଣ ଅଛନ୍ତି, ସେ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କର ଭାଇ ଓ ବିଶ୍ରବାସଙ୍କର ପୁଅ।" "ଯଦି ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ଆପଣଙ୍କର ଯଜ୍ଞରେ ବାଧା ଦେବେ, ତେବେ ଆମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ।" "ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜୀବମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି, ସମୟ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସେମାନେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।" "ଏହି ସମୟରେ, ରାବଣ ପରି ଶତ୍ରୁମାନେ ସହିତ ଆମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇପାରିବି ନାହିଁ; ଏହା ଭାଗ୍ୟର ନିର୍ଣ୍ଣୟ।" "ତେଣୁ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ମୋ ପୁଅ ଓ ମୋତେ ଦୟା କରନ୍ତୁ; ଆପଣ ଆମର ପ୍ରଧାନ ଦେବତା।" "ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ବାନର, ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ରାବଣ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ତେବେ ମାନବମାନେ କିପରି କରିପାରିବେ?" "ସେ ଶୂରମାନେ ଓ ଅମୃତ ଭୋଜୀମାନେ ଶକ୍ତି ନେଇନିଅନ୍ତି; ତେଣୁ, ଦାନ ଦିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ।" "ଏହି ଅନ୍ୟ ସମୟ ଭଲ ଲୋକମାନେ ଦୂର୍ବଳ କରିଦେଇଛି; ରାଘବ ମଧ୍ୟ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ।" "ଅନ୍ୟଥା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମଧୁପୁତ୍ର ଲବଣ, ଯଜ୍ଞ ଘାତକ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କହନ୍ତୁ, କିଏଠି ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ପଠାଇପାରିବି?" "ଯଦି ଆପଣ ଏହି ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତେବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରୀ; ଅନ୍ୟଥା, ମୋ ପାଇଁ କେହି ଦୀର୍ଘ ଜୟ ନାହିଁ।" "ଏହି ମୃଦୁ କଥା କହି, ଭୟରେ ଭରି ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାରା ସନ୍ଦେହରେ ଡୁବି, ରାଜା ନିଷ୍ପତି ନେଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏକ ମହାତ୍ମା ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ତଳ ହୋଇଥିବା ପରି।