ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ ରାଘବ, ଆନନ୍ଦକୁ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ପରୀକ୍ଷା କରି, ଯଥାଯଥ ସଙ୍ଗ କରି, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ବୁଝିବାକୁ ଶିଖାଯାଏ। ଏପରି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱକୁ ଶାନ୍ତି ଓ ମହାବୁଦ୍ଧି ମିଳେ, ଏହା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ପୁନି ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ର ଦୁଃଖରେ ପଡିବାକୁ ପଡେନି। ଯେଉଁ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଭୋଗ ଲାଭ କରି ସୁଖରେ ଲୀନ ଅଛନ୍ତି, ତେଉଁମାନେ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଗଠିତ, ସେମାନେ ନିମ୍ନ ନୁହଁନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନର ବିସ୍ତାର ଓ ବୁଦ୍ଧିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭେଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ରାଘବ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଯେଉଁଠି ପାଠ କରାଯାଉଛି, ତାହାକୁ ସବୁଦିନ ଶୁଣ, ଏହାର ଅର୍ଥ କେମିତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ ଓ କିପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ତାହା ଭାବନା କର। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଅଦୃଶ୍ୟ ବିଷୟକୁ ଦୃଶ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିଯାଏ, ଏବଂ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ, ସେହିକୁ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଉପମା ବୋଲି କହନ୍ତି। ଉପମା ବିନା, ରାମ, ଅଜଣା ବିଷୟ ବୁଝିହେବ ନାହିଁ, ଯେପରି ଦୀପ ବିନା ରାତିରେ ଘର ସାମଗ୍ରୀ ଦେଖିହେବ ନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଉପମା ଦେଉଛି, କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସବୁ କାରଣାନୁସାରେ ଦିଆଯାଇଛି; କିଛି ପ୍ରାପ୍ତି ସବୁବେଳେ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, କେବେ ବିନା କାରଣ ନୁହଁ। ଉପମା ଓ ଉପମିତ ବସ୍ତୁର ସମ୍ପର୍କ କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, କିନ୍ତୁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଛାଡ଼ି, ସେ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ବ୍ରହ୍ମ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଉପମା ଦିଆଯାଏ, ସେଠି କେବଳ ଅଂଶିକ ସାଦୃଶ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଉପମା ଦିଆଯାଏ, ସେଠି ସେ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱପ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ସାଦୃଶ୍ୟ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ବ୍ରହ୍ମ ନିରାକାର, ତେଣୁ ସେ କିପରି ଆକାରବାନ୍ତ ହେବ? ଏହି ଉପମା ବ୍ୟବହାର ଉପରେ ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ବିରୋଧ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମତକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହଁ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିରୋଧ, ଯେପରି ନିଶ୍ଚିତ ସତ୍ୟ ସହ ବିରୋଧ, ଏଠାରେ ଲାଗୁହୁଏନି, କାରଣ ଏହି ସଂସାର ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ। ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ତଦନ୍ତ କଲେ ଦେଖିଯିବ, ଯେପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଏଠାରେ ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା, ଧ୍ୟାନ, ଆଶୀର୍ବାଦ, ଶାପ, ଔଷଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁମାନେ ଏହି ଉପମା; ସଂସାରର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସେଇ ପ୍ରକୃତିର। ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଲିଖାଯାଇଥିବା ଅନ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହି ଉପାୟ ଅନୁସୃତି ଓ ଅନୁଭୂତି ପାଇଁ ସ୍ଥିର। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରର ଏହି ବିଦ୍ୟା, ଯେଉଁଥିରେ ଜଗତ ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ ବୋଲି କହାଯାଏ, ଶୀଘ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯିବ; କଥା ତ ଏକ ପରିପାଠୀକ୍ରମରେ ଆସେ, ସବୁକିଛି ଏକାଥରେ କୁହିହେବ ନାହିଁ। ସଂସାର ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା, ମନୋନଗର ଇତ୍ୟାଦି ସଦୃଶ; ଏଠି ଏହିମାନେ ଉପମା, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହଁ। ଯେତେବେଳେ କିଛି ବସ୍ତୁକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ସହ ତୁଳନା କରାଯାଏ ବୁଝିବା ପାଇଁ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମ୍ୟ ନଥିବାରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତା ହୁଏନି। ଅତିବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ କେବଳ ଅଂଶିକ ସାଦୃଶ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମ୍ୟ ନୁହଁ। ଦୀପ ଆଲୋକରେ ବସ୍ତୁ ଦେଖାଯାଏ, ଏଠାରେ କେବଳ ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଯାଏ; ତେଣୁ ତେଲ, ପତି, ଦୀପପାତ୍ର ଦେଖିବାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ସାହାଯ୍ୟ କରେନି। ଏହି ଭଳି ଅଂଶିକ ସାଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉପମା ବୁଝିବାକୁ ସହଯ କରେ, ଯେପରି ଦୀପ ଆଲୋକ ଦେଖିବାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଉପମାର ଏକ ଦିଗ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଥ ବୁଝିଲେ, ସେଇ ଦିଗକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଉପଜିଛି, ତାହାକୁ ଅପରିପକ୍ୱ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ବିନାକାରଣ ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହଁ, ଯାହା ଅନୁଭୂତି ବିହୀନ ଲୋକେ ତିଆରି କରନ୍ତି। ଜେଉଁ କଥା କେବଳ ତର୍କ କିମ୍ବା ବାଦବିବାଦ ଦ୍ୱାରା ଆସିଛି, ସେହି କଥା ନାରୀ କିମ୍ବା ବେଦ ରୁ ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ, ତେବେ ଏହା କେବଳ କଥା, ଆମ ପାଇଁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ସତ୍ୟ ନୁହଁ। ଏହିପରି, ବନ୍ଧୁ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ସାର ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଭୂତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ପୁଷ୍ଟିତ, ସେଇ ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର ସତ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହଁ। ଉପମା ଦେବା ସମୟରେ ବିଶେଷ ଗୁଣର ସାଦୃଶ୍ୟକୁ ମାନାଯାଏ; ଯଦି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମ୍ୟ ଥାଏ, ତେବେ ତୁଳନାର ଅର୍ଥ କ’ଣ ରହିଯିବ? ଉପମା ଓ ଆତ୍ମା ଏକ୍ୟ ଉପଦେଶର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିଲେ, ମହାବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ଜାଣି ଶାନ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ। ତେଣୁ ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ଶୀଘ୍ର ମହାବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଉପମା କିମ୍ବା ବ୍ୟୁପମା, ସେଇପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ। ଶାନ୍ତି ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ, ଏହା ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ଖାଦ୍ୟ ମିଳିଗଲାପରେ, ତାହା କିପରି ପାକାଯିବ ତାହା ଚିନ୍ତା କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଯାହାର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ତାକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଲୋକେ ତାହାକୁ କାରଣସମ୍ପନ୍ନ ବସ୍ତୁ ସହ ଉପମା ଦେଇ ବୁଝନ୍ତି; ଉପମା ଦ୍ୱାରା କେବଳ ଅଂଶିକ ସାଦୃଶ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଅବିବେକୀ ମନ ନେଇ ଏଠିର ସୁଖରେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହଁ, ଯେପରି କୁଆଁରେ ଥିବା, ଫୁଲିଯାଇଥିବା ଏବଂ ଅନ୍ଧା ବେଙ୍ଗ ତାହାର ଭିତର ସାମଗ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୁଏ। ଉପମା ଓ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁଜଣ ଚିନ୍ତନ କରେ, ସେ ଶାନ୍ତି ଉପଦେଶର ଅର୍ଥକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିବା ଉଚିତ। ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ଶାନ୍ତି, ଦୟା, ଜ୍ଞାନ ଓ ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଧର୍ମର ଉପାୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଜେଉଁଜଣ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାମ ନ ମିଳିଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ, ଏହି ଶାନ୍ତିକୁ ଚତୁର୍ଥାବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।