ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ବୁଝି, ଅନୁଭବ କରିଲେ, ଏଠାରେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ତପସ୍ୟା, ଧ୍ୟାନ, ପାଠ ଓ ଏପରି କୌଣସି କ୍ରିୟାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିନଥାଏ। ଏହି ଗଭୀର ଶାସ୍ତ୍ରର ପୁନଃପୁନଃ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ମନ ଶୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବକ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୁଏ। "ମୁଁ ଏହି ବିଶ୍ୱ" ବୋଲି ଯେ ଦୃଢ଼ ଧାରଣା ଅଛି—ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ଭୂତ—ସେଠାରେ ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଭୂତ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। "ମୁଁ ବିଶ୍ୱ" ବୋଲି ଯେ ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମ ଅଛି, ଏହା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନକୁ ସ୍୵ପ୍ନ ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ ତାହାରେ ଆରମ୍ଭିକ ଆନନ୍ଦ ରହିନଥାଏ। ଯେପରି କଳ୍ପନାର ସହରରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଏକ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ବିପଦାନ୍ୱିତ କରିନଥାଏ, ସେପରି ବିଶ୍ୱ ମିଥ୍ୟା ବୋଲି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବେ ବୁଝିଲେ ଏହା ଆଉ କେହିଁକୁ ବିଚଳିତ କରିନଥାଏ। ଯେପରି ଚିତ୍ରିତ ସାପକୁ ଚିହ୍ନିଲେ ସାପର ଭୟ ନଥାଏ, ସେପରି ଦୃଶ୍ୟ ବିଶ୍ୱକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ ଏହା ଆଉ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଦେଇନଥାଏ। ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ରିତ ସାପର ସାପତ୍ୱ ଅପସାରିଯାଏ; ଏହିପରି ବିଶ୍ୱ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଫୁଲର କୋମଳ ପତ୍ରକୁ ଛୁଁଇଲେ କିଛି ହଳଚଳ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ଆମେ କୌଣସି ବିଚଳନା ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ। ଫୁଲର ପତ୍ର ଦବାଇଲେ ତାହାର ଅଂଶ ହଳଚଳ କରେ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଆମ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଦେହିକ ଅଂଶ ଓ ଅଙ୍ଗରେ ନୁହେଁ। ସୁଖରେ ବସି, ଯଥାଯଥ ଖାଇ, କିନ୍ତୁ ଅଶୁଭ ଭୋଗରେ ଲିନ ହୁଏନାହିଁ। ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ସୁଖକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବିଚାର କରି, ଯଥାଯଥ ସଙ୍ଗ କରି, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ବୁଝାଯାଏ। ଏପରି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱରେ ବଡ଼ ଶାନ୍ତି ଓ ଶିବତା ଆସେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଜନ୍ମ ର ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ପଡ଼େନାହିଁ। ଯେ ସମସ୍ତେ ଭୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ତାହାରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି, ଓ ନିଜ ମାତୃ ରସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ନିମ୍ନ ନୁହଁନ୍ତି। ଏବେ, ରାଘବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନର ବିସ୍ତାର ଓ ବୁଦ୍ଧିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭେଦ ବିସ୍ତାରିତ ଭାବେ କହିବି। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଯାହା ପଢ଼ାଯାଉଛି, ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ; କିପରି ତାହାର ଅର୍ଥ ଖୋଜାଯାଏ ଓ କିଏ କିପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ, ତାହା ଚିନ୍ତା କର। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଅଦୃଶ୍ୟ ବିଷୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବାଯାଏ, ଓ ଯାହା ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ, ସେହି ଉଦାହରଣକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଉପମା ବୋଲି କହନ୍ତି। ଉପମା ଛଡ଼ା, ରାମ, ଅଜଣା ବିଷୟ ବୁଝିବାଯାଏନାହିଁ, ଯେପରି ଅନ୍ଧାରାରେ ଦୀପ ଛଡ଼ା ଗୃହସାମଗ୍ରୀ ଦେଖିବାଯାଏନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଉପମା ଦେଉଛି, କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ସେମାନେ ସବୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ; ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ହୁଏ, ସେହା ସଦା କାରଣସହିତ, କ୍ୱେବଳ କାରଣ ବିନା କିଛି ନୁହଁ। ଉପମା ଓ ଉପମିତର ସମ୍ପର୍କ କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ, ଶେଷରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ୟତୀତ। ବ୍ରହ୍ମ ବିଷୟରେ ଉପମା ଦିଆଯିବା ସମୟରେ କେବଳ ଅଂଶିକ ସାଦୃଶ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିବାକୁ ଯେଉଁ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ, ସେହା ସ୍୵ପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବିଶ୍ୱ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ବ୍ରହ୍ମ ନିରାକାର ଥିବାରୁ, ତାହା ଆକାରଶୀଳ କିପରି? ତେଣୁ ଉପମା ବ୍ୟବହାର ଉପରେ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଯେଉଁ ଆପତ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଅନ୍ୟ ଆପତ୍ତି, ଯେଉଁଠି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ ବିରୋଧ ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଲୋକର ସ୍୵ପ୍ନ ସହିତ ବିଶ୍ୱର ଉପମା ଉପରେ ଉଠିନଥାଏ, କାରଣ ବିଶ୍ୱ ନିଜେ ସ୍୵ପ୍ନ ସମାନ। ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସନ୍ଧାନ କଲେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ଯେପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ, ସ୍୵ପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସତ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ଠାରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିଥାଏ। ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜିନିଷମାନେ—ସ୍୵ପ୍ନ, କଳ୍ପନା, ଧ୍ୟାନ, ବର, ଶାପ, ଔଷଧ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା—ସେମାନେ ଉଦାହରଣ, କାରଣ ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱଭାବ ଏହିପରି। ମୁକ୍ତିପାଇଁ ଲେଖାଯାଇଥିବା ଅନ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଉପମା ଥାଏ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହି ଏକମାତ୍ର ପ୍ରମାଣିତ ବିଧି ଅଟୁଟ ଅଛି। ଶିଘ୍ର ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିଶ୍ୱ ସ୍୵ପ୍ନ ସମାନ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେବ; କାରଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କ୍ରମିକ ଚାଲେ, ସମସ୍ତ କଥା ଏକାଥରେ କୁହିଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହଁ। ବିଶ୍ୱକୁ ସ୍୵ପ୍ନ, କଳ୍ପନା, ମନୋନଗର ଇତ୍ୟାଦି ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଏ, ଏଠାରେ ଏହିମାନେ ମାତ୍ର ଉପମା, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହଁ। କିଛି ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏକ ଜିନିଷକୁ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ସହିତ ତୁଳନା କଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତା ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ଉପମାର ନିଜସ୍ୱ ସୀମା ଅଛି। ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବିବେକୀ ଲୋକେ ବୁଝିବା ପାଇଁ କେବଳ ଅଂଶିକ ସାଦୃଶ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ୟତାକୁ ନୁହେଁ। ଦୀପର ଆଲୋକରେ ଯେପରି ଜିନିଷ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତେଲ, ବତି, ପାତ୍ର ଏହାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଭୂମିକା ନଏ, ସେପରି ଅଂଶିକ ସାଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉପମା ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଉପମାର ଏକ ଦିଗରୁ ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୁଏ, ସେହି ଦିଗକୁ ମାତ୍ର ମୁଖ୍ୟ ବାକ୍ୟ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଉତ୍ପନ୍ନ ଜ୍ଞାନକୁ ମିଥ୍ୟା ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୱଂସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେମାନେ ଅନୁଭୂତି ବିହୀନ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ା ଅଶୁଦ୍ଧ ଯୁକ୍ତି। ଯଦି ଅନୁଭୂତି ଛଡ଼ା କେତେ ବଡ଼ ବାକ୍ୟ, ଯେପରି ଜଣେ ଜନାନୀ ବା ବେଦରୁ ମଧ୍ୟ ଆସୁ, ତେବେ ତାହା କେବଳ କଥା, ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରମାଣ ହେଉନାହିଁ। ତେଣୁ, ବନ୍ଧୁ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଏକତ୍ର କରି ଆମର ନିଶ୍ଚୟ ହେଉଛି; ଆମ ପାଇଁ କେବଳ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରମାଣ, ଯାହା ଅନୁଭୂତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ସତ୍ୟ ଅଭିପ୍ରାୟ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।