ଏକ ଜୀବ ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପଭୋଗର ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣର ଅନ୍ତରାଳରେ ପଡ଼ିବା ଭୟରୁ ଦୂରେ ରହେ, ତାହା ଜଣିବା ପଥକୁ ଜାଣିଥିବା କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ଏହି ଅନ୍ତରାଳକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେନି। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଶୁଭ ଲୋକଙ୍କର ଆଚରଣକୁ ବିରୋଧ କରେନି, ଏହିପରି ଏକ ଉତ୍ତମ ନାରୀ ଯେପରି ଅନ୍ତଃପୁରର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ। ଏହି ବିଶ୍ଵର ଅନେକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁ ମନ ନିର୍ମାଣରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ନିଜେ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ମୁକ୍ତିର ଉପାୟକୁ ବୁଝି ନିଜ ଅନ୍ତଃକରଣକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିଛି, ସେ ଉପଭୋଗର ବଢ଼ିବା ଓ ହ୍ରାସରେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ଓ କେବେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନି। ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ବାଧା ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟିର ଉତ୍ତରାଧିକାର ଓ ପତନକୁ ଦେଖେ, ଏହା ଜଳର ତରଙ୍ଗ ପରି। ସେ ଉତ୍ପନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଘୃଣା କରେନି, ଓ ଅପସାରିତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେନି; ଜାଗୃତ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ତଳ ଗଛ ପରି ନିର୍ବିକାର ରହିଥାଏ। ସାଧାରଣ ଲୋକ ଏହି ଜଗତରେ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ମିଳିଲେ କିମ୍ବା ମିଳିଲେ ନାହିଁ, ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଅଜୟ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ବୁଝିବା ପରେ, ପଢ଼ିବା କିମ୍ବା ପରୀକ୍ଷା କରିବା ପରେ, ଏହାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ; ଏହା କେବଳ କଥା ଅଟୁଣା, ବର କିମ୍ବା ଶାପ ପରି ନୁହେଁ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ସହଜରେ ବୁଝିବାଯୋଗ୍ୟ, ନିମ୍ନାଭୂଷିତ, କବିତାମୟ, ରସମୟ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଯେଉଁ ଜଣେ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଓ ତାହାର ଭାବକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ନିଜେ ବୁଝିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜଣେ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଶୁଣି, ବୁଝି, ଅନୁଭବ କରିଲେ, ତାପସ୍ୟା, ଧ୍ୟାନ, ଜପ ଓ ଏହିପରି କ୍ରିୟା ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଆଉ କାମ କରେନି। ଏହି ଗଭୀର ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ମନ ଶୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବକ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। "ମୁଁ ହିଁ ବିଶ୍ଵ" ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବନା—ଅନୁଭବକାରୀ ଓ ଅନୁଭୂତିର ଭୂତ—ସ୍ୱୟଂ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଭୂତ ଉଦୟ ହେବା ଦିନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। "ମୁଁ ହିଁ ବିଶ୍ଵ" ଏହି ମୂଢ଼ ଭାବନା ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅନୁଭୂତି ହେବା ପରେ ସ୍ୱୟଂ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଜଣେ ଜଣାଯାଇଥିବା ସ୍ୱପ୍ନ ଆଉ କେବେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେନି। ଯେପରି କଳ୍ପନାର ନଗରରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବ୍ୟାକୁଳ କରେନି, ସେପରି ଜଗତର ମାୟାକୁ ଅନ୍ତରେ ବୁଝିଲେ, ଏହା ଆଉ ବ୍ୟାକୁଳ କରେନି। ଏକ ଚିତ୍ରିତ ସାପକୁ ଚିନିଲେ, ସେପରି ଏହା ସାପର ଭୟ ଦେଇପାରେନି; ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତକୁ ବୁଝିଲେ, ସେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ବିଦନା ଦେଇପାରେନି। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ରିତ ସାପର ସାପ ଭାବ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ସେପରି ଜଗତ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଫୁଲର କୋମଳ ପତ୍ରକୁ ଛୁଇଲେ କିଛି ଉତ୍ତେଜନା ହେବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରିଲେ, ଆମେ ଏହିପରି ଉତ୍ତେଜନା ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ। ଫୁଲର ପତ୍ରକୁ ଚାପିଲେ ତାହାର ଅଂଶଗୁଡିକ ହଲେ, ଏଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଅନୁଭୂତି ଅଛି, ଦେହର ଅଂଶ ନୁହେଁ। ସୁବିଧାଜନକ ଭାବରେ ବସି, ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ଖାଇ, ଜଣେ ଜଣେ ଉପଭୋଗରେ ଶୁଭ ଆଚରଣକୁ ବିରୋଧ କରି ରହିନାହିଁ। ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ଆନନ୍ଦକୁ ବିଚାର କରି, ଯଥାଯଥ ସଙ୍ଗ କରି, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବିଚାର କରିପାରିବା। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୁନିଆକୁ ବଡ଼ ଜ୍ଞାନ ଓ ଶାନ୍ତି ମିଳେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆଉ ଜନ୍ମ ଚକ୍ରର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିବାକୁ ହୁଏନି। ଯେଉଁ ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ଉପଭୋଗ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଉପଭୋଗରେ ଲୀନ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ମା ରସରେ ଗଠିତ, ସେମାନେ ନିମ୍ନ ନୁହେଁ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ, ରାଘବ, ଜ୍ଞାନର ବିସ୍ତାର ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଉପସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଭାଗ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଏକ ଏକ କରି ଶୁଣ, ତାହାର ଅର୍ଥ କିପରି ବିଚାର କରାଯାଏ ଓ କିପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ, ତାହା ଚିନ୍ତା କର। ଏହି ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ଅଦୃଶ୍ୟ ବିଷୟକୁ ଦୃଶ୍ୟ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିବା ଯେଉଁ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଉଦାହରଣ ବୋଲି ଚିହ୍ନିଥାନ୍ତି। ଉଦାହରଣ ବିନା, ରାମା, ଅଗ୍ରଜ୍ଞାତ ବିଷୟକୁ ବୁଝିପାରିବା ନୁହେଁ, ଯେପରି ରାତିରେ ଦୀପ ବିନା ଘରର ବସ୍ତୁ ଦେଖିପାରିବା ନୁହେଁ। ଏହି ଉଦାହରଣଗୁଡିକ ଦ୍ୱାରା, କକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯେଉଁ ଭାବରେ ବୁଝାଉଛି, ସେଗୁଡିକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ; ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ଲାଭ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ସେ ସବୁ ସମୟ କାରଣ ସହିତ, କେବେ ନିର୍କାରଣ ନୁହେଁ। ଉପମା ଓ ଉପମିତ ବସ୍ତୁର ସମ୍ପର୍କ କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମ ଛଡ଼ା, ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ସବୁଠୁ ଉପସ୍ଥିତ। ବ୍ରହ୍ମ ବିଷୟର ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଇଥିଲେ, ଏହି ସନ୍ଦର୍ଭରେ କେବଳ ଅଂଶିକ ସାମ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଇଛି, ସେଗୁଡିକ ସ୍ୱପ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ ପରି ବୁଝିବା ଉଚିତ। ବ୍ରହ୍ମ ନିରାକାର ହେଉଥିବାରୁ, ତାହା କିପରି ଆକାର ଧାରଣ କରିପାରିବ? ଏହିପରି ଉଦାହରଣ ବ୍ୟବହାର କୁ ନିମ୍ନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯେଉଁ ଅପତ୍ତି କରନ୍ତି, ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟ ଅପତ୍ତି, ଯେପରି ସ୍ଥାପିତ ସତ୍ୟର ବିରୋଧରେ, ଜଗତ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଉପମା ଦେବାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, କାରଣ ଜଗତ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି। ବର୍ତ୍ତମାନ, ପୂର୍ବ, ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ, ଜାଗୃତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ସ୍ୱପ୍ନ, କଳ୍ପନା, ଧ୍ୟାନ, ବର, ଶାପ, ଔଷଧ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିବା ବସ୍ତୁଗୁଡିକ ଏହି ଉଦାହରଣ; ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏହି ରୂପରେ ଅଛି।