ଜଗତର ଭୟଙ୍କର ଭୟଗୁଡିକ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀର ହୃଦୟକୁ କେବେ ଉତ୍ପାତିତ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଏହି ଭୟଗୁଡିକ ସେଠାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବଡ଼ ପାଥର ଉପରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ବସିଲେ ଯେପରି ଅଚଳ ରହେ, ଏମିତି ଜ୍ଞାନୀ ଅଚଳ ରହନ୍ତି। "ଜନ୍ମ କିପରି ହୁଏ? କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ? ନିୟତି କ'ଣ? ପୁରୁଷାର୍ଥ କ'ଣ?"—ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନମାନେ ଦିନର ଆଲୋକରେ ଅନ୍ଧାର ଭାବରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ, ଜୀବନର ଏକେକ ଦିଗରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଆସକ୍ତି ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଭୋର ଆସିଲେ ରାତି ଶେଷ ହୋଇଯାଏ। ଜ୍ଞାନ ଉପଲବ୍ଧି କରିଥିବା ଜଣେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜିଜ୍ଞାସୁର ଏକ ଗଭୀର ସାଗରର ଭଳି ଗଭୀରତା, ମେରୁ ପର୍ବତର ଭଳି ଅଟଳତା, ଚନ୍ଦ୍ରର ଭଳି ଶୀତଳତା ଅନ୍ତରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକାର ଜୀବନମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା ଦିନେଦିନେ ପକ୍କ ହୋଇଯାଏ; ଯୋଗୀ ଯାହାର ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ତାଙ୍କ ଅନ୍ତରେ ଏହା ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରତି ଶୀତଳ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଲୋକ ଦେଉଥିବା—ଏହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରର ଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଲୋକରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୃଦୟର ଆକାଶରେ ବିବେକର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଶାନ୍ତ ଆଲୋକରେ ଉଦିତ ହୋଇଥିଲେ, ଦୁଃଖର ମୂଳ ଅନ୍ତରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ଚାହିଦାମାନେ ଶାନ୍ତ, ପବିତ୍ର, ମୃଦୁ ଏବଂ ନମ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏହା ଶରତ କଳର ମେଘ ମାନାଙ୍କ ଭଳି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁ କୠରୁଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଅସଭ୍ୟ ଚାଳ-ଚରିତ୍ରକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ, ସେ ଦିନ ଆସିଲେ ଭୟଙ୍କର ଭୂତମାନାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ମୁହଁକୁ ଦୂର କରିଦେଇଥିବା ପରି। ଯେଉଁ ମନ ନୀତିର ଆଧାରରେ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ସାହସର ଶକ୍ତିରେ ବନ୍ଧା, ତାହାକୁ ଦୁଃଖ କେବେ ଉପଦ୍ରବ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଯେପରି ହାଲଦା ପ୍ରକୃତିର ଲତାକୁ ବାୟୁ ଚାଁଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ। ଜଣେ ଜୀବ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପାଦାନର ଅସକ୍ତିର ଖାଇଁରେ ପଡ଼ିନାହିଁ; ଏହି ପଥ ଜାଣିଥିବା ଜଣେ କିଏ ତାହାର ପଛରେ ଦୌଡ଼ିବେ? ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଦା ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ନୀତିବାନ ଲୋକମାନଙ୍କ ଚରିତ୍ରକୁ ବିରୋଧ କରିନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଏହା ଗୃହଣୀ ଭିତର ଶୋଭାକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ କରିଥିବା ପରି। ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ଅଣୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁ ମନ ନିର୍ମାଣ ଶୂନ୍ୟ, ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ନିଜର ନିଜର ନିର୍ମାଣ ଦେଖିପାରନ୍ତି। ମୁକ୍ତି ପାଇବା ଉପାୟ ଜାଣି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚିତ୍ତ ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ଉପଭୋଗର ବହୁ ଧାରାରେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ବା ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇନଥିବେ। ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମାଣ ଦଳମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଅପସାରିତ ହେଉଥିବା ଦେଖନ୍ତି, ଏହା ପାଣିର ତରଙ୍ଗ ଭଳି। ସେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଅପସାରିତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଚାହନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ଜାଗୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଗଛ ଭଳି, କରିବା ଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନାସକ୍ତ। ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଜଗତରେ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଚିତ୍ତରେ ଅଜୟ ରହନ୍ତି, ଚାହିଦା ଫଳ ବା ଅଚାହିଦା ଫଳ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ବୁଝି, ପଢିବା ବା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ପରେ, ଏହାକୁ ନିଜରେ ଅନୁଭବ କରିବା ଅତି ଆବଶ୍ୟକ; କେବଳ ଶବ୍ଦରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ଦାନ ବା ଶାପ ପରି ଏହା ନୁହେଁ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଅତି ସହଜ, ଶୋଭାଯୁକ୍ତ, କବିତାମୟ, ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ରୂପରେ ଅତି ରମ୍ୟ, ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଯେଉଁ ଜଣେ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଓ ତାହାର ଭାବକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ ଏହାକୁ ନିଜେ ବୁଝିପାରନ୍ତି; ଯେଉଁ ଜଣେ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣି, ବୁଝି, ଅନୁଭବ କରିଲେ, ଏଠାରେ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ତପ, ଧ୍ୟାନ, ପାଠ ଓ ଏହା ପରି କିଛି ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ଏହି ଗଭୀର ଶାସ୍ତ୍ରର ପୁନଃପୁନଃ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ମନ ଶୁଧ୍ଧ ହେବା ପରେ ଜ୍ଞାନ ଉପଜିଯାଏ। "ମୁଁ ଏହି ବିଶ୍ୱ" ଭାବର ଦୃଢ଼ ଧାରଣା—ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଭୂତ—ସ୍ୱୟଂ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଭୂତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ।