ଏଯିଏ ମନର ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକର ଦିବ୍ୟ ଯାତ୍ରା। ଯେପରି ଦୀପ ଜଳିଲେ ଅନିବାର୍ୟଭାବେ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ନିଜର ବିବେକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଉଦିତ ହୁଏ। କେବଳ ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ନିଜର ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତନ ଓ ପ୍ରଶ୍ନ ଦ୍ୱାରା ମନରେ ଏହି ଅନୁଭୂତିର ଚିହ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉଚ୍ଚ ଭାଷାର ଶକ୍ତି, ଯାହା ମୁକ୍ତାମାଳା ପରି ସୁନ୍ଦର ଓ ଶୁଭ୍ର ଥାଏ ଓ ସଭାର ଶୋଭା ବଢ଼ାଏ। ଏହା ପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିରାକ୍ତି, ଯାହା ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯେ, ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ମୂଲ୍ୟ ବୁଝି ମିତ୍ରତା କରନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତି ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍କୁ ଜାଣି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ହୁଏ; ଯେପରି ଗଭୀର ରାତିରେ ହାତରେ ଦୀପ ଧରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଦେଖିପାରେ। ଲୋଭ, ମୋହ ଭଳି ଦୋଷଗୁଡିକ ଦୀରେ-ଦୀରେ କ୍ଷୟ ପାଉଥାଏ, ଯେପରି ଶରତର କୁହୁଡ଼ି ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ। ବିବେକର ଅଭ୍ୟାସ ଉପରେ ମନସିକତା ନିର୍ଭର କରେ; ନିଜର ସ୍ୱାଭାବିକ ଅଭ୍ୟାସ ଛାଡ଼ି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ। ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନ ଶରତ ପ୍ରଭାତର ହ୍ରଦ ପରି ନିର୍ମଳ ହୁଏ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରର ଶାନ୍ତ ତରଙ୍ଗ ପରି ଚିତ୍ତ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଅନ୍ତଃକରଣର ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ଦୗତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମେଘମାଳା ଭଙ୍ଗରେ ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ହଟିଯାଏ, ଏହି ବିବେକର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଭେଦ ବିଭାଗ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଦୁଃଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଏହି ବିବେକୀ ଚିତ୍ତକୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଭୋଦ ତୀର ଅନ୍ତର ଭେଦ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସଂସାରର ଭୟଙ୍କର ଭୟ ମଧ୍ୟ ବିବେକୀର ହୃଦୟକୁ ଅସ୍ଥିର କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଗଛ ଉପରେ ପକ୍ଷୀ ବସିଲେ ମଧ୍ୟ ଶିଳା ହଲିଉନାହିଁ। ଜନ୍ମ, କର୍ମ, ଦୈବ, ପୁରୁଷାର୍ଥ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ ଦିନ ପ୍ରଭା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧକାର ହଟିଯିବା ପରି ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ। ଜେଉଁଠି ବିବେକର ଆଲୋକ ଉଦିତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଅଟକା ଅନୁରାଗ ଶେଷ ହୁଏ, ଯେପରି ଉଷା ଆସିଲେ ରାତି ଶେଷ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରଶ୍ନକାରୀରେ ସମୁଦ୍ର ପରି ଗଭୀରତା, ମେରୁ ପରି ଦୃଢ଼ତା ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଶିତଳତା ଉପଜେ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ବିବେକୀରେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ପକ୍କା ହୁଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଶାନ୍ତି ହେବା ପରେ ଏହା ଦ୍ରଢ଼ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ। ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଶିତଳ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଚୂଡ଼ାମଣି ପ୍ରଭା ପରି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ବିବେକ ରବି ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶାନ୍ତିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକରେ ଅପମଙ୍ଗଳର ବୀଜ ଉପଜିପାରେ ନାହିଁ। ଅଭିଲାଷାଗୁଡ଼ିକ ଶାନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ, ମୃଦୁ ଓ ନମ୍ର ହୋଇ, ଅଚଳ ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇ ଶରତର ମେଘମାଳା ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁ କୠରୁର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଶୁଭ ଆଚରଣକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ, ତାହା ଦିନ ଆସି ଅଶୁଭ ପିଶାଚଙ୍କ ମୁହଁ ହଟାଇଦେବା ପରି। ଧୈର୍ୟ ଓ ନୀତିରେ ଦୃଢ଼ ମନକୁ ଦୁଃଖ ଭାଗ୍ୟ ଅପହୃତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ବାତାସ ଏକ ଦୱିରଳ ଲତାକୁ ଛିଣିପାରେ ନାହିଁ। ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଅନ୍ତଃକୁ ପଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ; ଯିଏ ପଥ ଜାଣିଛି, ସେ କେବେ ଅନ୍ଧକୁପ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ିବେ ନାହିଁ। ଜେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ନୀତି ଓ ସତ୍ସାସ୍ତ୍ର ବିରୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ବିବେକୀ ତାହିଁରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଉତ୍ତମ ନାରୀ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି। ଏହି ବିବେକୀ ଜଗତର ଅନେକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ନିଜର ମନକୁ ସୃଷ୍ଟି ରହିଥିବା ଦେଖନ୍ତି। ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ବୁଝି ଅନ୍ତଃକରଣ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ସେ ଭୋଗର ବଢ଼ିବା କିମ୍ବା କମିବାରେ ଦୁଃଖିତ କିମ୍ବା ସୁଖି ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ମନେ ମନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁରେ ଉଠୁଥିବା ଓ ପଡ଼ୁଥିବା ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି ତରଙ୍ଗ ଦେଖନ୍ତି, ଯେପରି ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ। ଉତ୍ପନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଦ୍ୱେଷ ନାହିଁ, ନା ଶାନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା; ସଚେତନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗଛ ପରି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି। ସାଧାରଣ ଲୋକ ଜଗତରେ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଚାହିଁଥିବା କିମ୍ବା ଅଚାହିଁଥିବା ଫଳ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଅପରାଜିତ ରହନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ବୁଝି, ପଢ଼ି କିମ୍ବା ବିଚାର କରି, ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିବା ଦରକାର; ଏହା କେବଳ ଶବ୍ଦ, ଵର କିମ୍ବା ଶାପ ନୁହେଁ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ସହଜ, ଶୋଭାମୟ, ରସମୟ, କବିତାମୟ ଓ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଯିଏ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ବୁଝନ୍ତି, ସେ ନିଜେ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିପାରିବେ; ଯିଏ ନାହିଁ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣି, ବୁଝି, ଅନୁଭବ କଲେ ପରେ ତପ, ଧ୍ୟାନ, ଜପ ଇତ୍ୟାଦି ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଦରକାର ନୁହେଁ। ପୁନଃପୁନଃ ଏହି ଗୁହ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଚିନ୍ତନ କରିଲେ ଜ୍ଞାନ ଉପଜେ, ପୂର୍ବରୁ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେବା ଦ୍ୱାରା। "ମୁଁ ଏହି ସଂସାର" — ଏହି ଭ୍ରମ, ଦୃଷ୍ଟା-ଦୃଶ୍ୟ ଭୂତ — ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରେ ଭୂତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ପରି ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। "ମୁଁ ସଂସାର" ଭ୍ରମ ରହିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଜଣାପଡ଼ିଲେ ସେ ଶାନ୍ତି ହୁଏ, ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନ ଜଣାପଡ଼ିଲେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ। ଯେପରି କଳ୍ପନାର ନଗରେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଲୋକକୁ ଚିନ୍ତା ଦେଉନାହିଁ, ସେପରି ସଂସାର ମାୟା ବୁଝିଲେ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏନି। ଏକ ଚିତ୍ରିତ ସାପ କୁହାଯିବା ପରେ ଭୟ ଦେଉନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ ବୁଝିଲେ ତାହା ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ରିତ ସାପର ସାପତ୍ୱ ଶେଷ ହୁଏ; ଏହିପରି ଜଗତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ଲଭେ। ଫୁଲର କୋମଳ ପତ୍ର ଛୁଇଲେ ଅଳ୍ପ ଉତ୍କଳନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ହେଲେ ଆମେ କୌଣସି ଚିଞ୍ଚଳତା ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ। ଫୁଲ ପତ୍ର ଦବାଇଲେ ଯେପରି ମାନ୍ୟ ହୁଏ, ଏଠାରେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଅନୁଭୂତି ରହିଯାଏ, ଦେହ ଅଙ୍ଗ ଭାବ ନୁହେଁ।