ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଜ୍ଞାନୀ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ଦେହରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ନାହିଁ ବୋଲି ଲାଗେ; ସଂସାରରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରର ସ୍ପର୍ଶ ତାଙ୍କୁ ହୋଇନାହିଁ। ସେ ଜ୍ଞାନର ଗଠନ, ଏକ ଦୃଢ଼ ପାହାଡ଼ର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାଗ ପରି। ତାଙ୍କର ଚେତନା ଏକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୁନିଆରେ ଉଜାଗର କରୁଥିବା ସତ୍ୱେ, ସେ ଏକ ଗୁହାର ଅନ୍ଧାରରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ; ତାଙ୍କର ଦେହ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅନ୍ଧା ପରି ଲାଗନ୍ତି। ସେ ଦୁନିଆରେ ଖେଳ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସଂଯମିତ, ତାଙ୍କର ଚାହିଦାର ଉତ୍ସାହ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି; ଅହଂକାରର ଭୂତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି—ସେ ଦେହ ରଖିଛନ୍ତି, ତଥାପି ଦେହ ନାହିଁ ବୋଲି ଲାଗେ। ତାଙ୍କର କେଶର ଶୀର୍ଷର ଏକ ତ୍ରଣର ଛିଦ୍ରରେ ଏହି ଦୁନିଆର ମହିମା ବସିଥାଏ, ଏକ ବୃହତ୍ ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଫୁଲରେ ମାଧୁମାକୁ ବସିଥିବା ପରି। ଚେତନାର ଗୁହାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁର ଅନ୍ତର୍ଗତରେ, ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିର ଜଗତ ରହିଛି ଏବଂ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ହୃଦୟ ହରି ଓ ହରାଙ୍କର ଫୁଲରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶତଶତ ଜଳରେ ବିସ୍ତୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁକ୍ତ ଜନର ବିସ୍ତୃତି ସହିତ ତୁଳନା କରିହେବ ନାହିଁ; କାରଣ, ଅସତ୍ୟରେ କୌଣସି ସତ୍ୟ ବିସ୍ତୃତି ନାହିଁ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ଭଲ ଫଳ ଅବଶ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏକ ମାଞ୍ଜା ବିଜରୁ। ଯଦି ଏକ ଶାସ୍ତ୍ର ମାନବ ଦ୍ୱାରା ଲିଖାଯାଇଥିବା ସତ୍ୱେ ଯୁକ୍ତି ଦେଉଛି, ତାହା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ନାହିଁ ହେଲେ, ଏକ ଋଷି ଲିଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯୁକ୍ତିବାଦୀ ଜନ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯୁକ୍ତି ଉପରେ ଆଧାରିତ କଥା ଏକ ଶିଶୁ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟଥା, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାପୁରୁଷ କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାକୁ କୁଟି ଫେଙ୍ଗିବା ପରି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଆସକ୍ତିରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଏବଂ ତିଆଁ ଦୁଃଖ ଭରା କୁଆରୁ ଜଳ ପିଇ ବୋଲି କହି, "ଏହା ମୋର ପିତାଙ୍କର କୁଆ," ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥାଏ, ତାଙ୍କୁ କିଏ ଶିଖାଇପାରିବ? ଏକ ଦୀପ ଜଳିଲେ ଅବଶ୍ୟ ଆଲୋକ ଆସିଥାଏ, ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବୁଦ୍ଧି ଅବଶ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନୀ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ବା ନିଜ ଚିନ୍ତନରୁ, ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ୱେଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ, ଅନୁଭୂତି ମନରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ। ପ୍ରଥମେ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉଚ୍ଚ ଭାଷାର ଅନୁପମ ଶକ୍ତି ଉପଜାଏ, ଯାହା ମଣିମାଳା ପରି ସଭାର ଶୋଭା ହୁଏ। ପରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିରାଗ ଉପଜାଏ, ଯାହା ମହାନ ଗୁଣରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନୁକୂଳତାରେ ଆସିଥାନ୍ତି। ଯିଏ ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଜାଣିଛି, ସେ ସମସ୍ତ ବିଷୟରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ହୁଏ, ଏକ ରାତିରେ ଦୀପ ଧରି ଜିନିଷ ଦେଖିବା ପରି। ଲୋଭ, ମୋହ ଆଦି ଦୋଷ ଦୀର୍ଘ ଶରଦ ଅନ୍ଧାର ପରି ଦିଗଦିଗନ୍ତରୁ ଅପସାରି ଯାଏ। ବୁଦ୍ଧି ନିଜର ଚିନ୍ତନ ଅଭ୍ୟାସରେ ନିର୍ଭର କରେ; କୌଣସି କ୍ରିୟା ପୁନଃପୁନି ଅଭ୍ୟାସ ଛଡ଼ା ଫଳ ଦିଏ ନାହିଁ। ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏକ ଶରଦ ଝିଲିକ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଶାନ୍ତ ହେଲା ପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ଧାର ହଟିଯାଏ, ଏକ ତଡ଼ିତ ମেঘ ଭାର ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ପରି, ଚିନ୍ତନ ଆଲୋକରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭିନ୍ନତା ଉଜାଗର ହୁଏ। ଦୁଃଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦୃଶ୍ୟ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଏ; ସେମାନେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାଗକୁ ଘାତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏକ ଭାଲ ତୀର ଚାପରେ ନ ଲାଗିଥିବା ପରି। ଭୟଙ୍କର ବିଶ୍ୱ ଭୟ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ହୃଦୟକୁ କମ୍ପିତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଏକ ଦୃଢ଼ ପାଖା ଉପରେ ପକ୍ଷୀ ବସିଥିବା ପରି। "ଜନ୍ମ କେମିତି ଆସେ? କ୍ରିୟା କେମିତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ? ଭାଗ୍ୟ କ’ଣ, ପୁରୁଷାର୍ଥ କ’ଣ?"—ଏଭଳି ସମସ୍ତ ସଂଶୟ ଦିନ ଅନ୍ଧାର ହଟାଇଥିବା ପରି ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ, ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା ପରି ଆସକ୍ତି ଶେଷ ହୋଇଯାଏ। ଏକ ଅନ୍ୱେଷକର ମନରେ ସମୁଦ୍ର ପରି ଗଭୀରତା, ମେରୁ ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ତା, ଚାନ୍ଦ ପରି ଶୀତଳତା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଯେଉଁ ଯୋଗୀଙ୍କର ସମସ୍ତ ସଂଶୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ତାଙ୍କୁ ଏହା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଯାଏ। ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଶୀତଳ, ଶୁଦ୍ଧ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ଦେଇ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚାନ୍ଦର ଆଲୋକ ପରି ଉଚ୍ଚତମ ଆଲୋକରେ ପହଁଚିଯାଏ। ହୃଦୟର ଆକାଶରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିବେକର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜାଗର କରୁଛି, ଶାନ୍ତିର ଆଲୋକରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅଭାଗ୍ୟର ବିଜ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ। ଚାହିଦା ଶାନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ, ମୃଦୁ ଓ ନମ୍ର ହୋଇଯାଏ, ଅଚଳ ଓ ନିର୍ଜୀବ ହୋଇ, ଶରଦ ମେଘର ଗୁଛ ପରି ହଟିଯାଏ। ଯେଉଁ କ୍ରୁର କ୍ରିୟା ଅସଭ୍ୟ ଆଚରଣ ତ୍ୟାଗ କରାଏ, ଦିନ ଆସି ଭୂତମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ମୁହଁ ହଟାଇଥିବା ପରି। ଦୁଃଖ ଏକ ଶୀଳ ଓ ଶୌର୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ମନକୁ ଲୁଟିପାରେ ନାହିଁ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଲତାକୁ ପବନ ନ ଉଖି ଦିଏ ପରି। ଜୀବ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଖାଇଁରେ ପଡ଼ିପାରେ ନାହିଁ; ଯିଏ ପଥ ଜାଣିଛି, ସେ କିଏ ଅନ୍ଧ ଶୂନ୍ୟକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରିବ? ଜ୍ଞାନୀ ଏହି କ୍ରିୟାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ, ଯେଉଁ କ୍ରିୟା ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଶିଳ୍ପବାନ୍ ଲୋକଙ୍କର ଆଚରଣକୁ ବିରୋଧ କରେନାହିଁ, ଏକ ମହିଳା ଅନ୍ତଃପୁରର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ପରି। ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ, ସୃଷ୍ଟିର ନିର୍ମାଣରୁ ମୁକ୍ତ ମନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁରେ ନିଜ ନିଜ ସୃଷ୍ଟି ଦେଖିପାରେ। ଯିଏ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ଜାଣି ନିଜର ଅନ୍ତଃକରଣ ଶୁଦ୍ଧ କରିଛି, ସେ ଉପଭୋଗର ବଢ଼ିବାରେ ଦୁଃଖିତ ବା ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁରେ ଉପଜାଉଥିବା ଓ ଅପସାରିଥିବା ସୃଷ୍ଟିମାନଙ୍କୁ ଝିଅ ତରଙ୍ଗ ପରି ଦେଖିଥାନ୍ତି। ସେ ଉପଜାଉଥିବା କ୍ରିୟାକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଅପସାରିଥିବା କ୍ରିୟାକୁ ଚାହନ୍ତି ନାହିଁ; ଜାଗୃତ ହୋଇ, ଏକ ଗଛ ପରି ନିର୍ବିକାର ଅଛନ୍ତି।