ଏହି ଜ୍ଞାନ ଏପରି, ଯେଉଁଥିରେ ମନେ ହୁଏ ନିକଟରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ—ଏହା ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯୁଦ୍ଧର ଶବ୍ଦ ଭଳି ଶୁଣାଯାଏ, କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ ଘର୍ଜନାର ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ପରି, ଯାହାକୁ ଧରିହେବା ଯାଏନାହିଁ। ଏହି ଅନୁଭୂତି ଏପରି, ଯେଉଁଥିରେ କଳ୍ପନାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ସ୍ୱପ୍ନ ନଗରୀ ପରି, କିମ୍ବା ଏଉଁଠି ଅନ୍ଧାରା ପଡ଼ିଥିବା ଉତ୍ସବ ଉଦ୍ୟାନର ଅଂଶ ପରି, ଯାହା ଏଉଁଠି ଏଉଁଠି ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏଉଁଠି ଏଉଁଠି ତିଆରି ହୋଇନାହିଁ। ଏହା ସେହି କଥା ଭଳି ଅନୁଭୂତି ଦେଉଛି, ଯାହାକି କେହି କହିଅଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଚାଲିଯାଏ; କିମ୍ବା ଦେଖାଯାଏ ଦେଉଳ ଭିତିରେ ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ର, ଯାହା ବାସ୍ତବରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇନାହିଁ, କେବଳ ମନରେ ଅଛି। ଏହି ଅବସ୍ଥା କଳ୍ପନାର ଏକ ନଗରୀ ପରି, ଯାହା ଦେଖିଦେଖି ଭୁଲିଯିବାକୁ ଲାଗିଛି; କିମ୍ବା ପ୍ରିୟଜନଙ୍କର ସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପ, ଯିଏ କୌଣସି ଋତୁରେ ଉଦୟ ହୋଇନାହିଁ। ଏହା ଆସନ୍ତା ବସନ୍ତର ରଙ୍ଗରେ ତିଆରି ହେଉଥିବା ଫୁଲର ଆନନ୍ଦ ପରି; କିମ୍ବା ଏକ ଶାନ୍ତ ନଦୀ, ଯାହାର ତରଙ୍ଗ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଛଅଟିଏ ଅଂଶକୁ ‘ମୋକ୍ଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅବଶିଷ୍ଟ ଶାସ୍ତ୍ର ମହାର୍ଥ ପ୍ରଦାନ କରେ। ସେଠାରେ ଏହି ପରିଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିରେ ଶ୍ରୋତା ବସିଥାନ୍ତି—ଯାହାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଶାନ୍ତି, ନିର୍ବାଣ ଧାରଣା, ଦ୍ୱିତୀୟ-ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନର ଅଲୋକ, ଏବଂ କ୍ଲେଶ ରହିତ। ସେ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବହାର ମୃଗୀୟ ଭାବକୁ ଛାଡ଼ି, ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ ପରି ଅବିଚଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ସଂସାର ଯାତ୍ରା ଶେଷ, ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ। ସେ ଆକାଶ ପରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ସମସ୍ତ ବିକାଶ ଓ ଆରମ୍ଭକୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦୃଢ଼ ସ୍ତମ୍ଭ; ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଜାଳକୁ ଗ୍ରସଣ କରି, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ। ତାଙ୍କର ମନ ଓ ସ୍ୱଭାବ ଆକାଶ ପରି ନିରାକାର, ସେ କର୍ତ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟ, କାରଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଦଶାମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି। ଦେହୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେ ଦେହର ଅତୀତ; ସଂସାର ମଧ୍ୟରେ ରହି, ସଂସାର ଛୁଁଇନାହିଁ; ସେ ଚେତନାର ଗଢ଼ି, ଶିଳା ଗୁହା ଭିତର ଭଳି। ତାଙ୍କର ଚେତନା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ବିଶ୍ୱକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ତଥାପି ଗୁହା ଅନ୍ଧକାରରେ ରହିଛନ୍ତି ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ରୂପ ଚୂଡ଼ାମଣି ଜ୍ଞାନ, କିନ୍ତୁ ସେ ଅନ୍ଧ ବୋଲି ଦିଶନ୍ତି। ସଂସାରରେ ତାଙ୍କର ଲୀଳା ନିୟମିତ, ଇଚ୍ଛା ରୋଗ ଶାନ୍ତ; ଅହଂକାର ଦାନବ ନଶ୍ଟ—ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେହ ବିନା ପରି। ତାଙ୍କର କେଶ ମୂଳର କୌଣସି ଛିଦ୍ରରେ ଏହି ସଂସାରର ମହିମା ବସିଥାଏ, ଯେପରି ମହାମେରୁ ପର୍ବତର ଫୁଲରେ ମଉମାଛି। ଚେତନା ଆକାଶର ଗୁହାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଣାରେ, ଅସଂଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଜଗତ୍ ଧାରଣ ଓ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ହେ ବିଦ୍ୱାନ୍, ହରି ଓ ହରଙ୍କର ପଦ୍ମ ମୁଳରୁ ଶତଶଖ ଜଳରେ ହୃଦୟ ବିସ୍ତୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁକ୍ତିଲାଭୀ ଜନଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ସହିତ ତୁଳନା ହେବେନାହିଁ; ଅସତ୍ୟରେ କୌଣସି ସତ୍ୟ ବିସ୍ତାର ନାହିଁ। ଏହି ପରିଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ଭଲ ବୀଜ ରୋପିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ମିଳେ। ମନୁଷ୍ୟ ଲିଖିଥିବା ଶାସ୍ତ୍ର ଯଦି ଯୁକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଭରପୂର, ତେବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ନହେଲେ, ମୁନି ଲିଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଯୁକ୍ତି ନାହିଁ, ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ କଥା ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶିଶୁ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର; ନହେଲେ, ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାକୁ ତୃଣ ପରି ତ୍ୟାଗ କର। ଏହି ଜଗତରେ ଯିଏ ଅନୁରାଗୀ, ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ କୁଆଁର ବିଷ ଜଳ ପିଇ, ଆଗରେ ଵହୁଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ; ଏପରି ଲୋକଙ୍କୁ କିଏ ଉପଦେଶ ଦେବ? ଯେପରି ଦୀପ ଜଳାଇଲେ ଆଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଆସେ, ଏହି ପରିଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ସ୍ୱୟଂ ବିବେକ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଶ୍ରୁତି କିମ୍ବା ସ୍ୱୟଂ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା, ଅନ୍ୱେଷଣ କରି, ବୁଦ୍ଧିରେ ସଂସ୍କାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ, ଶୁଭ୍ର ଓ ଉଚ୍ଚ ଭାଷାର ଅପାର୍ଥିବ ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ମୁକ୍ତା ମାଳା ପରି ସଭାର ଅଳଙ୍କାର ହୁଏ। ପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିରକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯାହା ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ, ଏଉଁଠି ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ରତାକୁ ଆସନ୍ତି। ଯିଏ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଜାଣେ, ସେ ରାତିରେ ଦୀପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକ ପରି ସମସ୍ତ ଦେଖିପାରେ। ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ଦୀରେ-ଦୀରେ ହ୍ରାସ ପାଉଛି, ଯେପରି ସରତ୍କାଳର ମିଷ୍ଟି ଦିଗଦିଗନ୍ତରୁ ହଟିଯିବାକୁ ଲାଗେ। ବୁଦ୍ଧି କେବଳ ବିବେକ ଅଭ୍ୟାସରେ ନିର୍ଭର କରେ; କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ପୁନଃପୁନି କଲେ ମାତ୍ର ଫଳ ଦିଏ। ମନ ଶୁଭ୍ର ହୁଏ, ଏକ ବଡ଼ ହ୍ରଦ ପରି, ଶାନ୍ତିର ସମୁଦ୍ର ପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସମସ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଅନ୍ଧକାର ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଯେପରି ବିଦ୍ୟୁତ ମେଘ ଭାଣ୍ଡାରକୁ ଭେଦିଦିଏ; ବିବେକ ଆଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଭେଦ ଦେଖାଯାଏ। ଦୁଃଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, କ୍ଷତି ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାହା ଏକ ଭ୍ରମ; ଅସ୍ତ୍ର ଧାରୀ କୁଣ୍ଡ ଭଳି ଏହି ଦୁଃଖ ଗଭୀରତାକୁ ଭେଦିପାରେନାହିଁ। ସଂସାର ଭୟଙ୍କର ଭୟ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ହୃଦୟକୁ କମ୍ପିତ କରିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ବଡ଼ ପାଥର ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଅଚଳ ରହିଥାଏ। “ଜନ୍ମ କିପରି? କର୍ମ କ’ଣ? ଦୌର୍ଭାଗ୍ୟ କ’ଣ? ପୁରୁଷାର୍ଥ କ’ଣ?”—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନମାନେ ଦିନର ଆସିବା ସହିତ ଅନ୍ଧକାର ଭଳି ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ଜ୍ଞାନ ଆଲୋକ ଉଦୟ ହେଲେ, ଆସକ୍ତି ଶେଷ ହୁଏ, ଯେପରି ପ୍ରଭାତ ଆସି ରାତି ଶେଷ କରେ। ଅନ୍ତର୍ଗଭୀରତା ସମୁଦ୍ର ପରି, ଦୃଢ଼ତା ମେରୁପର୍ବତ ପରି, ଶିତଳତା ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଅନ୍ୱେଷକରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଜୀବନମୁକ୍ତି ଅବସ୍ଥା ଦୀରେ-ଦୀରେ ପକ୍ୱ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଯୋଗୀ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସ୍ଥିର ହୁଏ। ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ସମସ୍ତ ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁରେ ଶିତଳ, ଶୁଭ୍ର, ଓ ପରମ ଆଲୋକ ଦାନ କରେ; ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ହୃଦୟ ଆକାଶରେ, ଯେଉଁଠି ବିବେକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶାନ୍ତିର ଆଲୋକରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ବୀଜ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ।