ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳର ଜଙ୍ଗଲ ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ଓ ଶୂନ୍ୟ, ପତ୍ରହୀନ ଓ ରସରହିତ, ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଅର୍ଥହୀନ ଓ ନିରାନନ୍ଦ; ମୃତ୍ୟୁର ନୃତ୍ୟ ଭଳି, ଯାହା ନିଜ ଶେଷ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିବାକୁ ଆତୁର, କିମ୍ବା ପାଥର ମହିଳାର ହାସି ଭଳି, ଶୂନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ବିହୀନ। ଏହା ହେଉଛି ଅନ୍ଧକାର ଘରରେ ଏକାକୀ ନୃତ୍ୟ, ଏକ ବେପରୁଆ ଲୋକର ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାଙ୍ଗିମା; ଅଜ୍ଞାନର କୁହୁଡ଼ି ଶାନ୍ତ ଓ ଜ୍ଞାନର ଆକାଶ ଶରତକାଳୀନ ନିର୍ମଳତା ଭଳି ପ୍ରକାଶିତ। ଯେପରି ଏକ ଖମ୍ଭରେ ନକାଶି କିମ୍ବା ଏକ ଅଳଙ୍କୃତ ଦୀୱାଳିରେ ଚିତ୍ରିତ, କିମ୍ବା ମାଟିରେ ଢାଳିଥିବା ମୂର୍ତ୍ତି, ଜଡ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ସଚେତନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି, ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକରଣ ଯାହା ନିଶ୍ଚଳତା ବିଷୟରେ, ତିନି ହଜାର ଶ୍ଳୋକରେ ବିସ୍ତୃତ କଥା ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ରଚିତ। ଏହି ସଂସାର 'ମୁଁ' ଭାବର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦ୍ରଶ୍ୟର ଅନୁକ୍ରମିକ ବିକାଶ ଏଠାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ସମଗ୍ର ଦଶଦିଗନ୍ତରେ ଏହି ଭ୍ରମ ଆଲୋକିତ ହୋଇ ବିକାଶ ପାଇଛି; ଏହା ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପରେ, ପଞ୍ଚମ ପ୍ରକରଣ ଯାହା ଶାନ୍ତି ବିଷୟରେ, ପାଖେ ପାଖେ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ଶ୍ଳୋକରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଭ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ ରୂପେ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଏହି ଭ୍ରମ: 'ଏହି ସଂସାର, ମୁଁ, ତୁମେ, ସେ', ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ତାହାର ନିବୃତ୍ତି ଏହି ଶ୍ଳୋକମାଳାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଶାନ୍ତି ପ୍ରକରଣ ଶୁଣାଯାଏ, ସଂସାର ଚକ୍ର ଶମିତ ହୁଏ; ଭ୍ରମ ନଶ୍ୱର ହେବା ସହିତ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ କେବଳ ଅନୁଭୂତିର ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଂଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଏହି ଅବଶିଷ୍ଟ କେବଳ ଏକ ସହସ୍ରେ ଏକ ଅଂଶ, ଶାନ୍ତ ମାୟାର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର କଳ୍ପନାରେ ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ଅସତ୍ୟ ନଗରର ଅଲୌକିକ ଚମକ। ଏହା ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ଯଦିଓ ନିକଟର ଭଳି ଲାଗେ, ସ୍ୱପ୍ନର ସଂଗ୍ରାମର ଶବ୍ଦ ଭଳି; କିମ୍ବା ଏକ ଶାନ୍ତ ମନରେ ମହାବିଜୁଳିର ଭୟାନକ ଧ୍ୱନି ଭଳି, ଧରିପାରିବା ନୁହେଁ। ଏହା ଏକ ଭୁଲିଯାଇଥିବା ସ୍ୱପ୍ନର କଳ୍ପିତ ନଗର, କିମ୍ବା ଏକ ଅନବିକାଶିତ ସହରର ଉତ୍ସବ ଉଦ୍ୟାନର ଅନ୍ଧକାର ଅଙ୍ଗଭଳି। ଏହା ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଜିହ୍ୱାରୁ କହିଥିବା ଗଭୀର କାହାଣୀର ଅନୁଭୂତି, କିମ୍ବା ଏକ ଦୀୱାଳି ଯେଉଁଥିରେ ଚିତ୍ର ଅଛି ବୋଲି ଲାଗେ କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ନାହିଁ, କେବଳ ମନରେ ଅଛି। ଏହା ଏକ ଅନ୍ୟଠାରେ ଭୁଲିଯାଉଥିବା କଳ୍ପିତ ନଗର, କିମ୍ବା ଏକ ଅନୁପସ୍ଥିତ ପ୍ରିୟଙ୍କର ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକୃତି। ଏହି ଅନୁଭୂତି ଏକ ବସନ୍ତ ଋତୁର ରଙ୍ଗ ଭଳି, ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତ ଫୁଲର ଆକୃତିକୁ ରଙ୍ଗିଥାଏ, କିମ୍ବା ଏକ ନଦୀ ଯାହାର ତରଙ୍ଗ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହା ପରେ ଛଅଟିଏ ପ୍ରକରଣ 'ମୋକ୍ଷ' ବିଷୟରେ ଉପସ୍ଥାପିତ; ଅବଶିଷ୍ଟ ଗ୍ରନ୍ଥ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଇ ବୁଝିବାକୁ ହେବ। ସେଇ ବୁଦ୍ଧିରେ ଶ୍ରୋତା ବସିଛନ୍ତି, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଶାନ୍ତି, ନିର୍ବାଣ ଧାରଣା; ଯାହାର ମୂଳ ହେଉଛି ଚେତନ ଓ ଜଡ ଉଭୟର ଆଲୋକ, ଯିଏ ଦୁଃଖ ରହିତ ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱରୂପ। ସେ ସମସ୍ତ ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକାଶ ସଦୃଶ ଆବରଣରୁ ଉଦ୍ଭୂତ; ସଂସାର ଯାତ୍ରା ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ କର୍ତବ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ସ୍ଥିର ଅଛନ୍ତି। ସେ ଆକାଶ ସଦୃଶ, ଅଦମ୍ୟ ଖମ୍ଭ, ସମସ୍ତ ବିସ୍ତାର ଓ ଆରମ୍ଭକୁ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି; ସମଗ୍ର ସଂସାର ଜାଳକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି। ସେଉଁଠି ମନ ଓ ସ୍ୱଭାବ ଆକାଶ ସଦୃଶ, ନିରାକାର; କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ, କାର୍ଯ୍ୟ, କାରଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଦଶା ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି। ଦେହୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଦେହବିହୀନ, ସଂସାର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ; ସେ ଚେତନା ମୟ, ପାଥର ଶିଳା ଭିତର ଭଳି ଅଭେଦ୍ୟ। ସେ ଚେତନା ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ବିଶ୍ୱରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତଥାପି ଗୁହାର ଅନ୍ଧକାର ଭଳି ଦେଖାଯାନ୍ତି; ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭାର ଆକୃତି, କିନ୍ତୁ ମନେ ଅନ୍ଧ ଭଳି ଲାଗନ୍ତି। ସେଉଁଠି ସଂସାର ଖେଳ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଆସକ୍ତିର ଜ୍ୱର ଶମିତ; ଅହଂକାର ରକ୍ଷସ ନଶ୍ୱର—ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ନଥିବା ଭଳି। ତାଙ୍କର କେଶର ଗୁପ୍ତ ଛିଦ୍ରରେ ଏହି ସଂସାରର ମହିମା ବସିଛି, ଯେପରି ମହା ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଫୁଲରେ ମଧୁମକୁ ଥାଏ। ଚେତନା ଆକାଶର ଗୁହାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଣାରେ, ଅସଂଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ବିଶ୍ୱ ବସିଛି ଓ ଦେଖାଯାଏ। ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ହରି ଓ ହରଙ୍କର ପଦ୍ମ ଜଳରେ ହୃଦୟ ଯେତେ ଉଦ୍ଧାତ ହେଉ, ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷର ବିସ୍ତାର ସାମ୍ନାରେ ତାହା କିଛି ନୁହେଁ; କାରଣ ଅସତ୍ୟରେ କେହି ନିଜେ ବିସ୍ତାର ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଶୁଭ୍ର ଚେତନାରେ ଏକମାତ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ଭଲ ଫଳ ଅବଶ୍ୟ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଥିବା ମାଞ୍ଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯଦିଓ ମାନବ ରଚିତ, ଯଦି ତାହା ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥିତ, ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ନଚେତ୍, ମୁକ୍ତିକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଜଣେ ଯୁକ୍ତିବାନ ପାଇଁ ଏକ ଋଷିଙ୍କ କଥା ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ କଥା ଯଦି ଶିଶୁ ମଧ୍ୟ କହିଥାଏ, ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟଥା, କମଳାସନ ମଧ୍ୟ କହିଲେ, ତାହା କୁଷ ଭଳି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ନିଜ ପିତାଙ୍କର କୁଏଁ ବୋଲି ବିଷ ଜଳ ପାନ କରେ, ତାଙ୍କୁ କେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇପାରିବ? ସାମ୍ନାରେ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ତ୍ୟାଗ କରି ଏମିତି ଲୋକ ଉପଦେଶ ନେବେ କିପରି? ଯେପରି ଦୀପ ଜଳାଇଲେ ଆଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଆସେ, ସେପରି ଏହି ଶୁଭ୍ର ଚେତନାରେ ନିଜର ବିବେକ ନିଶ୍ଚିତ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ। ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି କିମ୍ବା ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା, ଧୀରେ ଧୀରେ ଚିନ୍ତନ ମାଧ୍ୟମରେ ସଂସ୍କାର ବୁଦ୍ଧିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ ଉପଜେ ଏକ ଶୁଭ୍ର, ଉଚ୍ଚ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ଭାଷାର ଦକ୍ଷତା, ମୁକ୍ତାମାଳା ଭଳି ସଜାଏ ମଣ୍ଡପକୁ। ପରେ ଉପଜେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିରକ୍ତି, ଶୂନ୍ୟ ଦୁନିଆରେ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଇ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମହାନ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ରତାକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଜାଣିଛି, ସେ ସମସ୍ତ କଥାରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ଧାରଣ କରି ରାତିରେ ସବୁ ଦେଖିପାରେ।