ଏଠାରେ ବିଶ୍ୱର ଅଦ୍ଭୁତ ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ—ଏହି ବିଶ୍ୱ କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯେପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ; ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ, ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ତୁମେ’ ଭାବରେ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣିବା ସହିତ, ଶ୍ରୋତା ନିଜ ମନରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ, ତାହାର ସମସ୍ତ ବିବରଣୀ, ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ତୁମେ’ ସହିତ, ଏହାର ଜଗତ୍, ଆକାଶ, ପର୍ବତ ସମେତ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ। ଏହି ବିଶ୍ୱ ଦେହର ଆକୃତିରେ ଆବଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ଏଥିରେ କୌଣସି ଭାଗ ନାହିଁ, ପର୍ବତ ନାହିଁ; ଏହା ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ରହିତ, ଉପମା ଦିଆଯାଏ ଏକ କଳ୍ପିତ ନଗରୀ ପରି। ସ୍୵ପ୍ନରେ ଦେଖିଥିବା କିଛି ଦୃଶ୍ୟ ପରି, ବା ମନର ଏକ ରାଜ୍ୟ ପରି, ଏହା ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗରୀ ଭଳି ଅସାର ଅନୁଭୂତି ମାତ୍ର। ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖାଯିବାର ମାୟା ପରି, ମରୁଭୂମିର ମୃଗମରୀଚିକା ପରି, ଏହା ଏମିତି ଏକ ଆକୃତି, ଯାହା କେବେ ବାସ୍ତବ ନୁହେଁ। ମନର ଭ୍ରମର ଏକ ଭୂତ ପରି, ଆଧାର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାମୟ, କାହାଣୀର ଅର୍ଥର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପରି, ଆକାଶରେ ମଣିମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ସୁନା ଯେପରି ଗହନା ଆକୃତି ନେଏ, ପାଣି ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଆକୃତି ନେଏ, ଆକାଶ ଯେପରି ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ—ତେଣୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଅବାସ୍ତବ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ। ଏହା ଏକ ରଙ୍ଗ ନଥିବା ଦିଓଳ ପରି, ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ; ସ୍୵ପ୍ନ କିମ୍ବା ଆକାଶର ଛବି ପରି, ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଯେପରି ଚିତ୍ରିତ ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ, ତେଣୁ ‘ଜଗତ୍’ ଶବ୍ଦ ରୂପ ଓ ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ ଧାରଣ କରିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ସ୍୵ଭାବ ଅବାସ୍ତବ। ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମମାଳା ପରି, ଚକ୍ର ଘଷଣାର ଧୂଳି ମାଳା ପରି, ଅପସ୍ମାର ଅପବିତ୍ରତା ମାଳା ପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଉଦ୍ଭବିତ। ଗ୍ରୀଷ୍ମର ଶୂନ୍ୟ ପତ୍ରହୀନ ଜଙ୍ଗଲ ପରି, ରସ ଶୂନ୍ୟ, ଅସ୍ଥିର; ମୃତ୍ୟୁ ନୃତ୍ୟ ପରି, ଶେଷ ଚାହାଁଥିବା; ପାଥର ମହିଳାର ହାସ୍ୟ ପରି ଶୂନ୍ୟ। ଅନ୍ଧକାର ଘରରେ ଏକାକୀ ନୃତ୍ୟ, ବୃନ୍ଦାତ୍ମକ ଚେଷ୍ଟା, ଅବିଦ୍ୟାର କୁହୁଡି ଶାନ୍ତ, ଜ୍ଞାନ ଆକାଶ ଶରତ ପରି ପ୍ରକାଶମୟ। ସ୍ଥମ୍ଭରେ ନକାଶା, ଚିତ୍ରିତ ଦିଓଳରେ ଚିତ୍ର, କିମ୍ବା ମାଟିରେ ତିଆରି ଆକୃତି ପରି, ଜଡ ଯେପରି ଚେତନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ପରେ ଚତୁର୍ଥ ‘ସ୍ଥିରତା’ ଖଣ୍ଡ ରଚିତ, ଯାହା ତିନି ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ତ୍ୟାଗ, ଉଦାହରଣ ଓ କଥା ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଭଳି ଭାବେ, ‘ମୁଁ’ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱ ଉପସ୍ଥିତ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର କ୍ରମରେ ଏହି ପରିପକ୍ୱତା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ବିଶ୍ୱର ଭ୍ରମ ଦଶ ଦିଗରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇ ବିକାଶ ପାଇଛି। ପରେ, ପଞ୍ଚମ ‘ଶାନ୍ତି’ ଖଣ୍ଡ ଘୋଷିତ, ଯାହା ପାଞ୍ଚ ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ମୁନିବର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଭ୍ର ଓ ଶୁଭ୍ର। ଏହି ଭ୍ରମ ଉପସ୍ଥିତ—‘ଏହି ବିଶ୍ୱ, ମୁଁ, ତୁମେ, ସେ’—ଏହାର ନିବୃତ୍ତି ଏହି ଶ୍ଲୋକମାଳାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଶାନ୍ତି ଖଣ୍ଡ ଶୁଣିବା ସହିତ, ସଂସାର ଚକ୍ର ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଭ୍ରମ ନିବୃତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ଯେ କେବଳ ଅନୁଭୂତିର ଏକ ଅନ୍ଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି। ଏହି ଅବଶିଷ୍ଟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅଂଶ, ଶାନ୍ତ ମାୟା ରୂପେ ରହିଥାଏ; ଏହା ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର କଳ୍ପନାରେ ମାତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ, ଯେପରି ଅସତ୍ୟ ନଗରୀର ଚମତ୍କାର। ଏହା ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ଯଦ୍ୟପି ନିକଟରେ ଦେଖାଯାଏ, ସ୍୵ପ୍ନର ଯୁଦ୍ଧ ଶବ୍ଦ ପରି; କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ମନରେ ଭୟାନକ ଗର୍ଜନା ପରି, ଧରିପାରିବା ନୁହେଁ। ଏହା ଭୁଲିଯାଇଥିବା ସ୍୵ପ୍ନର କଳ୍ପିତ ନଗରୀ ପରି, କିମ୍ବା ତିଆରି ହେଉନଥିବା ନଗରର ଅନ୍ଧାର ଉଦ୍ୟାନ ପରି। ଏହା ଗଭୀର କଥାର ଅନୁଭୂତି ପରି, କିମ୍ବା ଚିତ୍ର ନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦିଓଳରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଛବି ପରି, ମନରେ ମାତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା କଳ୍ପନାର ନଗରୀ ଭୁଲିଯାଉଥିବା ପରି, କିମ୍ବା ଅପ୍ରକଟ ପ୍ରିୟଙ୍କ ଚିହ୍ନ ପରି। ଏହା ତାଳ ଆସିବା ଫୁଲର ରୂପକୁ ଚିତ୍ରିତ କରୁଥିବା ବସନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ପରି, କିମ୍ବା ନଦୀର ସ୍ନିଗ୍ଧ ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଯିବା ପରି। ଏହା ପରେ ‘ମୋକ୍ଷ’ ନାମକ ଷଷ୍ଠ ଖଣ୍ଡ ଉପସ୍ଥାପିତ; ଅବଶିଷ୍ଟ ଗ୍ରନ୍ଥ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଉଥିବା ବୁଝିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ଚିତ୍ତରେ ଶ୍ରୋତା ବସିଥାଏ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଶାନ୍ତି ଓ ନିର୍ବାଣ ଧାରଣା; ଯାହାର ସାର୍ଥକତା ଚେତନ ଓ ଜଡ ଉଭୟର ପ୍ରକାଶ, ଜ୍ଞାନ ସ୍୵ରୂପ, ଦୁଃଖରହିତ। ସେ ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଉପରେ ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ, ପରମ ଆକାଶ ସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାରୁ ଉଦ୍ଭବ; ବିଶ୍ୱ ଯାତ୍ରା ଶେଷ, ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି ଦୃଢ଼ ଅବସ୍ଥାନ କରିଛନ୍ତି। ସେ ଆକାଶ ପରି, ଅଦମ୍ୟ ଶିଳାସ୍ଥମ୍ଭ ପରି ସମସ୍ତ ବିସ୍ତାର ଓ ଆରମ୍ଭ ସହି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଜାଲକୁ ଗ୍ରସଣ କରି ତୃପ୍ତ। ତାଙ୍କର ମନ ଓ ସ୍ୱଭାବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆକାଶ ସଦୃଶ, ସମସ୍ତ ଆକୃତି ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି; କର୍ତ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟ, କାରଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦଶ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତ୍ୟାଗତ। ଦେହୀ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହଶୂନ୍ୟ ପରି, ସଂସାରରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ସ୍ପର୍ଶ ନାହିଁ; ସଚେତନ ପାଥର ଭିତର ପରି ଚେତନାମୟ। ତାଙ୍କର ଚେତନା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ବିଶ୍ୱରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କିନ୍ତୁ ଗୁହାର ଅନ୍ଧକାରରେ ଥିବା ପରି; ରୂପ ପରମ ପ୍ରଭାସ୍ୱର, ତଥାପି ସେ ଅନ୍ଧପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି। ବିଶ୍ୱରେ ତାଙ୍କର ଲୀଳା ନିୟମିତ, ଆସକ୍ତିର ତାପ ଶମିତ; ଅହଂକାର ରାକ୍ଷସ ନଶ୍ୱ, ଦେହ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଦେହଶୂନ୍ୟ ପରି। ତାଙ୍କର କେଶର ଶିରାର ଅନ୍ତରାଳରେ ବିଶ୍ୱର ମହିମା ବସିଥାଏ, ଯେପରି ମେରୁ ପର୍ବତର ପୁଷ୍ପରେ ମଧୁମକହି କେବଳ ବସିଥାଏ। ଚେତନାକାଶର ଗୁହାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମାଣୁରେ, ଅସଂଖ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ବିଶ୍ୱ ଧାରଣ ଓ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ହରି ଓ ହରଙ୍କ ପଦ୍ମର ଶତଶୋଧିତ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ବିସ୍ତୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁକ୍ତ ଜନଙ୍କର ବିସ୍ତାର ସହିତ ତୁଳନା ହେବ ନାହିଁ; ଅବାସ୍ତବରେ କେବଳ ଭ୍ରମ ଅଛି, ସତ୍ୟ ବିସ୍ତାର ନାହିଁ। ଏହି ପବିତ୍ର ଚେତନାରେ ମାତ୍ର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବିତ, ଯେପରି ଉତ୍ତମ ବୀଜରୁ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ମିଳେ।