ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଉପାୟ ଭାବରେ ବିବେଚିତ କରାଯାଇଛି, ଏହାର ଅସାର ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରର ବତ୍ତିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ନିର୍ବାଣ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରର ଆଲୋକ ଏକ ଦୀପର ଆଲୋକ ଭଳି ବିନା ଅନିଦ୍ରା, ବିନା ଇଚ୍ଛାରେ ବି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରୁ ମୋକ୍ଷ ଉପଜିଥାଏ। ଏହାକୁ ନିଜେ ଜାଣିଲେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କଠୁ ଶୁଣିଲେ, ଏହା ଭ୍ରମକୁ ଶାନ୍ତ କରି ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ନିମିଷ ମଧ୍ୟରେ ଅମୃତ ଧାରା ପରି ଜୀବନକୁ ଶିତଳ କରିଥାଏ। ଏକ ରସିରେ ସାପ୍ର ଭ୍ରମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦୂର ହେବା ପରି, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରର ଅନୁଭୂତିରେ ଜଗତର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତି ପାଏ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଛଉଟି ଅଂଶ ଅଛି, ପ୍ରତିଟି ଅଂଶ ତର୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉଦାହରଣ ଓ ଅର୍ଥବୋଧକ ବାକ୍ୟରେ ଗଠିତ। ପ୍ରଥମ ଅଂଶ 'ବିରାଗ' ନାମରେ ଖ୍ୟାତ; ଏହା ମରୁଭୂମିରେ ଗଛକୁ ଜଳ ଦେଇ ଯେପରି ବିରାଗ ବଢ଼ାଏ। ଏହି ଅଂଶର ଏକ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଚିନ୍ତନ କଲେ ହୃଦୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ଆଲୋକ ଉପଜିଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ମଣି ମଜିଲେ ଚମକେ। ପରେ 'ମୋକ୍ଷ ଚିଛା ଶୀଳ' ଅଂଶ ଆସେ, ଏହା ଏକ ହଜାର ଅର୍ଥବୋଧକ ଶ୍ଲୋକରେ ଶୋଭିତ। ଏଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋକ୍ଷ ଚିଛା ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଗୁଣ ବିବେଚନା କରାଯାଇଛି, ଯାହାରୁ କିଏ ମୋକ୍ଷ ଯୋଗ୍ୟ ତାହା ଜଣାଯାଏ। ତୃତୀୟ ଅଂଶ 'ଉତ୍ପତ୍ତି' ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଏହି ଅଂଶ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନର ଅର୍ଥ ବୁଝାଯାଏ। ଏଠାରେ ଦୃଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ, 'ମୁଁ' ଓ 'ତୁମେ' ଭଳି ଜଗତର ମହିମା ଏପରି ଏପରି ବିବେଚିତ, ଯେପରି ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣିଲେ, ଶ୍ରୋତା ନିଜ ମନରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ, 'ମୁଁ' ଓ 'ତୁମେ' ସହିତ, ଜଗତ, ଆକାଶ, ପାହାଡ଼ ଏବଂ ସବୁ ବିବରଣୀ ସହିତ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଅଂଶରେ ଦେହର ଆକାରରୁ ମୁକ୍ତ, ଭାଗ ନଥିବା, ପାହାଡ଼ ନଥିବା; ପୃଥିବୀ ଓ ଦିଗର ତତ୍ତ୍ୱ ନଥିବା, ଏକ କଳ୍ପନା ରହିଥିବା ସହର ପରି। ଏହା ଜୀବନର ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିବା ଦୃଶ୍ୟ ପରି ବିସ୍ତାରିତ, ମନର ରାଜ୍ୟ ପରି; ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ପରି, ଅସାର ଅନୁଭୂତି। ଦୁଇ ଚନ୍ଦ୍ରର ମାୟା ପରି, ମରୁଭୂମିର ମୃଗମରିଚିକା ପରି; ନାଉ କିମ୍ବା ପବନରେ ହେଉଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି, ସତ୍ୟ ଲାଗି ଏହାର କୌଣସି ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ। ମନସିକ ଭ୍ରମର ଭୂତ ପରି, ମୂଳ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚମକେ; କାହାଣୀର ଅର୍ଥର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପରି, ଆକାଶର ମୁକୁତ ମାଳା ପରି। ସୁନା ଗହଣା ଭଳି ଆକାର ନେଉଥିବା, ଜଳ ଭଳି ତରଙ୍ଗ ଆକାର ନେଉଥିବା, ଆକାଶ ଭଳି ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ—ଏହି ଜଗତ ଅସାର ଭାବରେ ଉପଜେ। ଏକ ରଙ୍ଗ ନଥିବା ଦିଵାଲ ପରି, ଦେଖିବାକୁ ଭଲ ଲାଗେ; ସ୍ୱପ୍ନ ଅନୁଭୂତି କିମ୍ବା ଆକାଶର ଛବି ପରି, କିଛି କ୍ରିୟା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚମକେ। ଚିତ୍ରିତ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଦେଖାଏ କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନି ନୁହେଁ, ଏହି 'ଜଗତ' ଶବ୍ଦ ଆକାର ଓ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଦେଉଥିବା ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଅସାର। ଏହା ତରଙ୍ଗ ମାଳାର ଗୁଛ ପରି ଉପଜେ, ଚକା ଘସିବାରେ ଧୂଳି ଗୁଡ଼ିକ ପରି, ଅପସ୍ମାର ମାସ ପରି ଅଚିରେ ଦେଖାଏ। ଗ୍ରୀଷ୍ମ କାଳର ଜଙ୍ଗଲ ପରି, ପତ୍ର ଖସି ହାରାଇ ଯାଇଥିବା, ସ୍ୱାଦ ନଥିବା; ମୃତ୍ୟୁ ନୃତ୍ୟ ପରି, ଶେଷ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ; ପଥର ନାରୀର ହାସ୍ୟ ପରି, ଖାଲି ଓ ଅସାର। ଅନ୍ଧାର ଘରରେ ଏକା ନୃତ୍ୟ, ପାଗଳ ଜନର ଭଙ୍ଗିମା; ଅଜ୍ଞାନର କୁହୁଡ଼ି ଶାନ୍ତ, ଜ୍ଞାନର ଆକାଶ ଶରତ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ। ଥମ୍ଭରେ ଖୋଦିଥିବା କିମ୍ବା ଶୋଭା ଦିଵାଲରେ ଚିତ୍ରିତ, କିମ୍ବା ମାଟିରେ ଗଠିତ; ଜଡ ଦେଖାଏ ଚେତନ ପରି। ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶ 'ସ୍ଥିରତା' ଉପରେ ରଚିତ, ଏହି ଅଂଶ ତିନି ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ବିବେଚନା ଓ କାହାଣୀ ରହିଛି। ଏଠାରେ 'ମୁଁ' ଭାବରେ ଜଗତ ଉପଜିଛି; ଦୃଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଅନୁକ୍ରମରେ ଏହି ପକ୍ବତା ବିବେଚିତ। ଦଶ ଦିଗରେ ଚମକୁଥିବା ଜଗତର ଭ୍ରମ ଏପରି ବଢ଼ିଛି, ଏହି ଅଂଶରେ ଏହା ଏକ ଦୀର୍ଘ ବିବରଣାରେ ଦିଆଯାଇଛି। ପଞ୍ଚମ ଅଂଶ 'ଶାନ୍ତି' ଉପରେ ଅଛି, ଏହି ଅଂଶ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ପରମ୍ପରାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଶୋଭାବନ୍ତ। ଏଠାରେ ଏହି ଭ୍ରମ ଉପଜିଛି: 'ଏହି ଜଗତ, ମୁଁ, ତୁମେ, ସେ'; ଏହାର ନିବୃତି ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ବିବେଚିତ। ଶାନ୍ତି ଅଂଶ ଶୁଣିଲେ, ସଂସାର ଚକ୍ର ଶାନ୍ତି ପାଏ; ଭ୍ରମ ଶାନ୍ତି ହେବାରେ, କେବଳ ଅନୁଭୂତିର ଏକ ଅଂଶ ଅବଶେଷ ରହିଥାଏ। ଏହି ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ ଏକ ଶତାଂଶ ଭାବରେ, ଶାନ୍ତ ମାୟାର ଆକାର ନେଇଥାଏ; ଏହା ଅନ୍ୟ ଜନର କଳ୍ପନାରେ ବସିଥାଏ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ସହରର ଚମକ ପରି। ଏହା ଅପ୍ରାପ୍ତ, ତଥାପି ନିକଟ ଦେଖାଏ, ସ୍ୱପ୍ନର ଯୁଦ୍ଧର ଶବ୍ଦ ପରି; ଶାନ୍ତ ମନରେ ଭୟଙ୍କର ତ୍ରାସ ଧ୍ୱନି ପରି, ଏହାକୁ ଧରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହା ଭୁଲିଯାଇଥିବା ସ୍ୱପ୍ନରେ ମନରେ ଗଠିତ ସହର ପରି, କିମ୍ବା ଏଉଁଠି ନିର୍ମିତ ହେଉଥିବା ସହରର ଉତ୍ସବ ଉଦ୍ୟାନର ଅନ୍ଧାର ଅଂଗ ପରି। ଏହା ଅପସାରିଥିବା ଜିହ୍ବାରେ କହାଯାଇଥିବା ଗଭୀର କାହାଣୀର ଅନୁଭୂତି ପରି, କିମ୍ବା ଦିଵାଲରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ଚିତ୍ରର ଦେଖାଏ, ମନରେ ଅଛି। ଏହା ଦୀର୍ଘ କଳ୍ପନାର ସହର ପରି ଭୁଲିଯାଏ, କିମ୍ବା କୌଣସି ଋତୁରେ ଉପଜିନଥିବା ପ୍ରିୟାର ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକାର ପରି। ଏହା ଭବିଷ୍ୟତ ଫୁଲକୁ ରଙ୍ଗ କରୁଥିବା ବସନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ପରି, କିମ୍ବା ଅନ୍ତର୍ଗତ ତରଙ୍ଗରେ ଏକତା ହୋଇଥିବା ମୃଦୁ ନଦୀ ପରି। ଏବେ 'ମୋକ୍ଷ' ନାମରେ ଷଷ୍ଠ ଅଂଶ ଦିଆଯାଇଛି; ଅବଶିଷ୍ଟ ଗ୍ରନ୍ଥ ମହା ଅର୍ଥ ଦେଇଥାଏ। ସେହି ଚିତ୍ତରେ ଶ୍ରୋତା ବସିଥାଏ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଶାନ୍ତି ଓ ନିର୍ବାଣ ଧାରଣା; ଯାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଚେତନ ଓ ଜଡର ଆଲୋକ, ସେ ଜ୍ଞାନ ନିଜେ, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ। ସେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ, ପରମ ଆକାଶ ଭାବରେ ଉପଜିଛି; ଜଗତର ଯାତ୍ରା ଶାନ୍ତି ପାଇଛି, ସେ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରି ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଦଢ଼ିଛି। ସେ ଆକାଶ ପରି, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥମ୍ଭ, ସମସ୍ତ ବିସ୍ତାର ଓ ଆରମ୍ଭକୁ ସହିଥାଏ; ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ।