ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାର୍ଷି ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସି, ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନିରେ କହିଲେ— “ଖର ଓ ଦୂଷଣଙ୍କ ସେଇ କ୍ରୂର ଦାସମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିପଦ୍ର ସମାନ ଦୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତିରେ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସୀ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ମୁକାବିଲା କରିବାକୁ କେବଳ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ଶ୍ରୀରାମ ଛାଡ଼ି କେହି ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ଯେପରି ଦୃଢ଼ ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ହାତୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କେବଳ ସିଂହ ମୁକାବିଲା କରିପାରେ, ସେପରି ଏହି ଦୂଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମାନେ ରାମଙ୍କ ବିନା କାହାରୁ ଭୟ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଷ ସମାନ ଘାତକ—ଖର ଓ ଦୂଷଣଙ୍କ ସେବକ, କ୍ରୋଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଭୟଙ୍କର। ହେ ରାଜନ୍, ବନ୍ଧୁ, ରାମଙ୍କର ତୀର ବର୍ଷା ସେମାନେ କେବେ ବହନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଧୁଳି ମେଘର ଅବିରତ ବୃଷ୍ଟିକୁ ରୋକିପାରିନଥାଏ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ କିଛି ଏମିତି ନାହିଁ ଯାହା ଏକ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ଅଯୋଗ୍ୟ—ଏହି କଥା ମନେ ରଖ, ତୁମେ ପୁତ୍ର ପ୍ରେମରେ ଆନ୍ଧା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ। ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଜାଣେ, ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାବ; ଯେପରି ଆମ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦିର୍ଘ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରିନଥାନ୍ତି। ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଜାଣେ—ସେ ମହାତ୍ମା, ପଦ୍ମନୟନ; ମହାବଳୀ ବଶିଷ୍ଠ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିମାନ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଜାଣନ୍ତି। ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମ, ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ କୀର୍ତ୍ତିକୁ ମନେ ଧାରଣ କର, ତେବେ ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ତୁମେ ତୁମର ପୁତ୍ର ରାମକୁ ମୋତେ ଦେଅ। ମୋର ଦଶରାତ୍ରୀୟ ଯଜ୍ଞ ଅଛି, ଯାହାରେ ରାମଙ୍କୁ ମୋର ଶତ୍ରୁ ଓ ଯଜ୍ଞବିଧ୍ନକାରୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିବୃତ୍ତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏଠାରେ ବଶିଷ୍ଠ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତୁ, ତାପରେ ରାମକୁ ମୋତେ ଦେଅ। ହେ ରାଘବ, ସମୟ ସେମାନାଙ୍କ ନିୟମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେନାହିଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମରେ ବଧ୍ୟ; ତେଣୁ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଓ ଶୋକରେ ମନକୁ ବ୍ୟାକୁଳ କରିନଅ। ସମୟରେ କିଏ କିଛି କମ୍ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଲାଭ ମିଳେ, ଅସମୟରେ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଫଳ ଦେଇନଥାଏ।” ଏପରି ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାଣୀ କହି, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିରବ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ମହାନ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥ କିଛି ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ ନିରବ ରହିଲେ, କାରଣ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛା ଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ବି ତର୍କ କଲେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତାପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଅପାର ଶୋକ ଭରି, ରାଜା ଦଶରଥ କିଛି ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ ନିଃସ୍ଥିର ହୋଇ ବସି ରହିଲେ, ଏବଂ ଏପରି କହିଲେ— “ମୋର ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ଏଉଁଠି ଶୋଳେ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ହୋଇନାହାଁନ୍ତି; ସେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ମୋ ପାଖରେ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ଅଛି, ମୁଁ ତାହାର ନାୟକ; ଏହି ସେନା ନେଇ ମୁଁ ଏହି ମାଂସଭୋଜୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି। ଏମିତି ବୀର, ଶସ୍ତ୍ରପାରଙ୍ଗତ ସେବକମାନେ ମୋ ପାଖରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଧନୁଷ ଧରି ଯୁଦ୍ଧର ଆଗରେ ରହିବି। ଏମିତି ସେନା ଓ ମୋ ସହିତ ମୁଁ ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବି, ସିଂହ ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯେପରି ମୁକାବିଲା କରେ। ମୋର ଏହି କୁମାର ରାମ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳତା ଜାଣିନାହାଁନ୍ତି; ସେ ଅନ୍ତଃପୁର ଛାଡ଼ି କେବେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ଦେଖିନାହାଁନ୍ତି। ସେ ଅତିଶୟ ଶସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ, ଯୁଦ୍ଧ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ ନୁହଁନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧର ତୀବ୍ର ଭଙ୍ଗିମା ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହାଁନ୍ତି। ସେ କେବଳ ପୁଷ୍ପୋଦ୍ୟାନ, ନଗର ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଉପବନ ମଧ୍ୟରେ ବିହାର କରିଥିଲେ। ସେ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସହିତ ମନ୍ଦିର ଆଙ୍ଗଣରେ ଖେଳିବା, ପୁଷ୍ପ ଛିଟାଇ ରଙ୍ଗିନ ଉଲ୍ଲାସରେ ରହିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ। ଆଜି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ଭାଗ୍ୟ ବିପରୀତ ହୋଇଛି; ଏକ ସମୟରେ ମୁଁ ଯେଉଁପରି ହରିତ ଓ ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଶୀତ ଲାଗି ଶୁଷ୍କ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛି। ରାମ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇପାରିନାହାଁନ୍ତି, ଘରେ ବା ବାହାରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରୁନାହାଁନ୍ତି; ତାଙ୍କର ମନ ଅନ୍ତର୍ବେଦନାରେ ଭରିଯାଇଛି, ସେ ନିରବ ହୋଇ ବସି ରହନ୍ତି। ମୁଁ ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପରିଚାରକମାନେ ସହିତ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଶରଦ୍ ମେଘ ପରି ଅସହାୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅଶକ୍ତ ଏ ଶିଶୁ ପୁତ୍ରକୁ କିପରି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଇ ରାତିରେ ଚଳିଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପଠେଇପାରିବି? ପୁତ୍ର ପ୍ରେମର ଆନନ୍ଦ ଯୁବତୀ ସଙ୍ଗ, ଅମୃତ ରସ ବା ରାଜ୍ୟ ସ୍ୱାମୀତ୍ୱରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମଧୁର। ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁତ୍ର ପ୍ରେମ ପାଇଁ ସେମାନେ କଠିନ ଓ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ଚୁକନ୍ତି ନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ସହଜରେ ଜୀବନ, ଧନ ବା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ରକୁ ନୁହଁ—ଏହା ଜୀବମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ। ରାମ ଏହି କ୍ରୂର, ମାୟାବୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବେ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିବା ମଧ୍ୟ ଅସହ୍ୟ। ରାମଠାରୁ ବିୟୋଗ ହେଲେ, ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ, ଯଦିଓ ମୁଁ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହେଁ; ଆପଣ ରାମକୁ ନେଇଯିବେ ନାହିଁ। ହେ କୌଶିକ, ନବହଜାର ବର୍ଷ ହେଉଁଛି ମୁଁ ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଛି; ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ଏହି ଚାରି ପୁତ୍ର ପାଇଛି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ସେ ନଥିଲେ ଅନ୍ୟ ତିନିଜଣ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ରାମକୁ ଆପଣ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ନେଉଛନ୍ତି; ମୋର ପୁତ୍ର ବିୟୋଗେ ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବି। ଏହି ଚାରି ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ମୋର ପ୍ରେମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ଏହିଥିରେ ଜେଷ୍ଠ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିବାରୁ ଆପଣ ରାମକୁ ନେଉନାହାଁନ୍ତୁ। ଯଦି ଆପଣ ରାତିରେ ଚଳିଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେର ସମୂହକୁ ବିନଶ୍ୱ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ଚାରି ବିଭାଗର ସେନା ଏବଂ ମୋତେ ସହିତ ନେଇଯାଆନ୍ତୁ। ସେମାନେ କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ? କାହାର ପୁତ୍ର?