ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ମନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିରେ, ଯେତେବେଳେ କେବଳ ଏକ ନେକି ଗୁଣ ପକ୍ୱ ହୁଏ ଏବଂ ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ନେକି ଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେହି ଗୁଣମାନେ ଆଉ ଅଧିକ ଗୁଣର ଉତ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦୋଷମାନେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଆଉ ଯଦି ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେହି ଦୋଷମାନେ ଆଉ ଅଧିକ ଦୋଷକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ନେକିକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦିଏ। ଏହି ମନର ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରବଳ ସଂସ୍କାରର ନଦୀ ସ୍ବଚ୍ଛନ୍ଦ ଭାବେ ବହୁଛି, ଯାହାର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ନେକି ଏବଂ ଅନେକି ରୂପୀ ବଡ଼ ବଡ଼ ତଟ ଅଛି, ଏହି ନଦୀ ସଦା ଜୀବମାନେକୁ ବହିନେଇଯାଏ। ଏହି ନଦୀକୁ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଦିଗକୁ ନେଇଯିବେ, ସେଠାକୁ ଏହା ବହିଯିବ; ତେଣୁ ଆପଣ ଯେପରି ଚାହାଁନ୍ତି, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ। ମାନବୀୟ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ମନର ନଦୀକୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶୁଭ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ; ଏପରି ନିଜର ମହାନ ସଂସ୍କାରର ଧାରାକୁ ସ୍ଥାପିତ କରନ୍ତୁ, ତେବେ କୌଣସି ବିଘ୍ନ ଆସିବ ନାହିଁ। ଏପରି ଭାବେ, ଯେଉଁଠି ବିବେକ ଉପଲବ୍ଧି ହୋଇଛି, ରାଘବ, ତୁମେ ସେଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶିକ୍ଷା ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଯେପରି ରାଜା ରାଜନୀତି ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ତୁମେ ପରିଶୁଦ୍ଧ, ଦୌଷ୍ୟ ରହିତ, ଚେତନାର ଜ୍ଞାନରେ ବିଶାଳ, ମୂଢତା ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ଯୋଗକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଶରତ୍କାଳୀନ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ପ୍ରଭାମୟ। ଏହି ଅଭିନ୍ନ ଗୁଣର ସମୃଦ୍ଧି ତୁମେ ଧାରଣ କରିଛ, ଏହି ମନର ମୋହକୁ ଦୂର କରୁଥିବା ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ, ଯାହା ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଯାଉଛି। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ପୁଣ୍ୟର ବୃକ୍ଷ ତାହାର ଫଳର ଭାରରେ ନମିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାର ଚେଷ୍ଟା ଆତ୍ମାର ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଏହି ଉତ୍ତମ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଧନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ନିଜର କରିପାରନ୍ତି, ନିମ୍ନ ଲୋକେ ନୁହଁନ୍ତି। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର, ଯାହାକୁ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ତତ୍ତ୍ୱର ସାର ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସିତ; ବତିଶ ହଜାର ଦୁଇ ଶତ ଶ୍ଲୋକ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅଛି, ଯାହା ନିର୍ବାଣ ଦେଇଥାଏ। ଯେପରି ଦୀପକ ନିଦ୍ରା ବିନା ଜ୍ଵଳି ଆଲୋକ ବିକିରଣ କରେ, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷକୁ ଦେଇଥାଏ। ନିଜେ ଜାଣିଥିଲେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଥିଲେ, ଏହା ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ଶାନ୍ତ କରି ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ, ଏହା ତୁରନ୍ତ ମଧୁର ଅମୃତ ଧାରା ପରି ହୁଏ। ଯେପରି ରସ୍ସୀରେ ସାପ ଭ୍ରାନ୍ତି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଗତରେ ପୀଡିତ ଲୋକ ଶାନ୍ତି ଲଭନ୍ତି। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଛଅଟି ବିଭାଗ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଭାଗ ତର୍କ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଉପଦେଶ, ଉଦାହରଣ ଏବଂ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ପ୍ରଥମ ବିଭାଗକୁ "ବୈରାଗ୍ୟ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯାହା ଦ୍ୱାରା, ମରୁଭୂମିରେ ଗଛକୁ ପାଣି ଦେଲେ ଯେପରି ବୈରାଗ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହି ବିଭାଗର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ମଣି ଘସିଲେ ଯେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରଭା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ତାପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭାଗ "ମୁକ୍ତିଚ୍ଛୁ ପ୍ରବୃତ୍ତି", ଏହି ବିଭାଗ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଦ୍ୱାରା ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ସୁସଜ୍ଜିତ। ଏଠାରେ ମୁକ୍ତି ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା କିଏ ମୁକ୍ତିକୁ ଯୋଗ୍ୟ ସେଥିବା ବୁଝିପାରିବେ। ତାପରେ "ଉତ୍ପତ୍ତି" ବିଭାଗ ଆସିଛି, ଯାହା ଉଦାହରଣ କଥା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏହି ବିଭାଗର ପଞ୍ଚ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନର ନିର୍ବିକଳ୍ପ ବୁଝିବା ଶିଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ଜଗତର ମହିମା ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ, "ମୁଁ" ଓ "ତୁମେ" ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ମନେ ହୁଏ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ, ତଥାପି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏହା ଶୁଣିଲେ, ଶ୍ରୋତା ନିଜ ମନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତ, "ମୁଁ" ଓ "ତୁମେ", ଏବଂ ଏହାର ଜଗତ, ଆକାଶ, ପାହାଡ଼ ଭିତରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ତଥ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧି କରିପାରିବେ। ଏହି ଜଗତ ଦେହର ଆକୃତିରୁ ମୁକ୍ତ, ଭାଙ୍ଗା ନାହିଁ, ପାହାଡ଼ ନାହିଁ; ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ, କଳ୍ପନାର ଏକ ସହର ପରି। ସ୍୵ପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଭାବନା ପରି ବିସ୍ତୃତ, ମନର ରାଜ୍ୟ ପରି; ଗନ୍ଧର୍ବ ସହର ପରି ଅସାର ଅନୁଭୂତି। ଏହି ଜଗତ ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ରମାର ମାୟା ପରି, ମରୁଭୂମିର ମୃଗମରୀଚିକା ପରି, ନୌକା କିମ୍ବା ପବନ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପାହାଡ଼ର ଅସ୍ଥିରତା ପରି, ସତ୍ୟତାର କୌଣସି ପ୍ରାପ୍ତି ନାହିଁ। ମନର ଭ୍ରାନ୍ତିର ଭୂତ ପରି, ବୀଜ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; କାହାଣୀର ଅର୍ଥର ଚମକ ପରି, ଆକାଶର ମୁକୁତ ମାଳା ପରି। ଏହି ଜଗତ ସୁନାର ଗହନା ଭାବେ ରୂପ ନେଇଥାଏ, ପାଣିର ତରଙ୍ଗ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ, ଆକାଶ ନୀଳ ଦେଖାଯିବା ପରି; ଏହି ସବୁ ଅସତ୍ୟ ଅବସ୍ଥା। ରଙ୍ଗ ନଥିବା ଦିଆଳ ପରି, ସ୍୵ପ୍ନ କିମ୍ବା ଆକାଶର ଛବି ପରି, କ୍ରିୟାଶୀଳ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚମକ ଦେଉଥାଏ। ଚିତ୍ରିତ ଅଗ୍ନି ଅଗ୍ନି ନୁହଁଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି "ଜଗତ" ଶବ୍ଦ ରୂପ ଓ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଅସତ୍ୟ। ଏହି ଜଗତ ତରଙ୍ଗର ପଦ୍ମମାଳା ପରି ଉଦ୍ଭବିତ, ଚକ୍ର ଘସା ଧୂଳିର ତଳ ପରି, ଅପବିତ୍ରତାର ଏକ ଦଳ ପରି ଅଚାନକ ଦେଖାଯାଏ। ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁର ପତ୍ରହୀନ ଜଙ୍ଗଲ ପରି, ସ୍ୱାଦ ହୀନ, ମୃତ୍ୟୁର ନୃତ୍ୟ ପରି ଶେଷ ଆଶାରେ, ପାଥର ମହିଳାର ହସ ପରି ଖାଲି ଏବଂ ଅସାର। ଅନ୍ଧକାର ଘରେ ଏକା ନୃତ୍ୟ, ପାଗଳର ଭାଙ୍ଗିମା ପରି; ଅଜ୍ଞାନର କୁହୁଡ଼ି ଶାନ୍ତ, ଜ୍ଞାନର ଆକାଶ ଶରତ ପରି ପ୍ରସ୍ତର। ଏହି ଜଗତ ଥମ୍ଭରେ ଖୋଦାଯାଇଥିବା କଳା ପରି, ଚିତ୍ରିତ ଦିବାଳିରୁ, କିମ୍ବା ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ମୂର୍ତ୍ତି ପରି; ଜଡ଼ ଉପାଦାନ ସଚେତନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ତାପରେ ଚତୁର୍ଥ ବିଭାଗ "ସ୍ଥିରତା" ଅଛି, ଏହି ବିଭାଗରେ ତିନି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଏବଂ କଥା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ।