ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ଶାସ୍ତ୍ରବାଣୀରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ଯେତେବେଳେ ଏହି ଚାରିଟି ଗୁଣ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଗୁଣକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଜାଗୃତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତେବେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଲୋକେ କହନ୍ତି ଯେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଚାରିଟିକୁ ଅଧିକାର କରିଛନ୍ତି। ଏହି ଚାରି ଗୁଣ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତର ମୂଳ ହେବାରୁ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ କମ୍ ସେ କମ୍ ଏକଟିକୁ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ସଦ୍ସଙ୍ଗ, ସନ୍ତୋଷ, ବିଚାର ଓ ଶାନ୍ତି—ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଯଦି ମନୁଷ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରି ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରିନଥାଏ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଏକାଧିକ ଧାରା ଭାବେ ସାଗରକୁ ଯାଏ। ଯିଏ ସଦ୍ସଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ତାଙ୍କ ମନରେ ବିଚାର, ସନ୍ତୋଷ ଓ ଶାନ୍ତି ଫୁଟିଉଠେ, ଏହା ଏପରି ଯେ, ଏକ କାମଧେନୁ ଚାୟାରେ ରତ୍ନର ଧନ ସମୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଯିଏ ସନ୍ତୋଷୀ, ସେଠି ବିଚାର, ଶାନ୍ତି ଓ ସଦ୍ସଙ୍ଗ ସ୍ୱତଃଫୁର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ରୂପ ଓ ଗୁଣ ଉନ୍ନତି ପାଏ। ଏହିପରି, ଯିଏ ବିଚାରକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦିଏ, ତାଙ୍କ ମନରେ ସଦ୍ସଙ୍ଗ, ସନ୍ତୋଷ ଓ ଶାନ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେପରି ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ମନ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଜୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ। ଏହିପରି, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ମନକୁ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଏହି ଚାରିଟି ଗୁଣ ମଧ୍ୟରୁ କମ୍ ସେ କମ୍ ଗୋଟିଏକୁ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନର ଦୁର୍ଦମ୍ୟ ହାତୀକୁ ବଶ କରି, ଏକ ଗୁଣ ଅର୍ଜନ ନହେଉଅଁଯାଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ ନାହିଁ। ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ, ଦାନ୍ତକୁ ଦାନ୍ତରେ ଘସି, ରାମ, ତୁମ ମନକୁ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ କର। ତୁମେ ଦେବ, ଯକ୍ଷ, ମଣିଷ କି ଗଛ ଯେ ହେଉ, ବଳବାନ୍ ରାମ, ଏଠାରେ ଏହିଠାରୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଏକ ଗୁଣ ପକ୍ୱ ହେଲେ ଓ ଶକ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯେଉଁ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଧର୍ମ ଉନ୍ନତି ହେଲେ ଧର୍ମ ଆସେ ଯାହା ଦୋଷକୁ ନାଶ କରେ; ଦୋଷ ବଢ଼ିଲେ ଦୋଷ ବଢ଼େ ଯାହା ଧର୍ମକୁ ନାଶ କରେ। ଏହି ବିଶାଳ ମନର ଅରଣ୍ୟରେ, ସଂସ୍କାରର ତୀବ୍ର ନଦୀ ବହୁଛି, ଯାହାର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ ହେଉଛି ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ, ଏହି ଧାରା ସବୁ ସଜୀବକୁ ବୋହି ନେଉଛି। ନିଜର ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ମନର ନଦୀକୁ ଯେଉଁ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ନେଇଯିବେ, ସେଠାରେ ଏହା ଚାଲିଯିବ; ତେଣୁ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ମଣିଷୀୟ ପ୍ରୟାସରେ, ଏହି ମନର ଧାରାକୁ ଶୁଭ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରେରଣା କର; ନିଜର ମହାନ୍ ସଂସ୍କାର ଧାରାକୁ ସ୍ଥିର କର, ତେବେ କେବେ ଅବରୋଧ ଆସିବ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଅର୍ଜନ କରିଥିବା ତୁମେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ଯେପରି ଏକ ରାଜା ନୀତିଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ସେପରି ଜ୍ଞାନ ଶିକ୍ଷା ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ, ଦୌଷ୍ୟ ରହିତ, ଚେତନାର ଅପାର ଜ୍ଞାନରେ ନିର୍ମଳ, ଅବିଦ୍ୟାର ଛାୟା ନାହିଁ, ଯୋଗ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଆକାଶରେ ଶରତ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି। ଏହି ଅଟୁଟ ଧର୍ମ ସମ୍ପତି ତୁମେ ଧାରଣ କରିଛ; ଏହି ମନୋମୋହ ମାୟାକୁ ଦୂର କରୁଥିବା କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ମୋତେ କହିବାକୁ ଦିଅ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ପୁଣ୍ୟର ବୃକ୍ଷ ଫଳର ଭାରରେ ନମିଛି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଶ୍ରବଣ ଚେଷ୍ଟା ଆତ୍ମାର ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଉପଜାଏ। ଏହି ଉତ୍ତମ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପରମ ଜ୍ଞାନଦାୟି କଥାଗୁଡ଼ିକ ଧନ ଦେବା ପାତ୍ର; କେବଳ ଯୋଗ୍ୟମାନେ ଏହାର ଗ୍ରାହକ, ନିମ୍ନ ଚିତ୍ତ ଲୋକ ନୁହେଁ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ମୋକ୍ଷ ଉପାୟ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ, ଏହିର ଏକତ୍ରିଶି ହଜାର ଦୁଇ ଶ୍ଲୋକ ନିର୍ବାଣ ଦେଇଥାଏ। ଯେପରି ଦୀପ ନିଦ୍ରା ବିନା ଜ୍ଵାଳି ଆଲୋକ ଛଡ଼ାଇଥାଏ, ଏହିପରି ଆଶା ବିନା ମଧ୍ୟ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ନିଜେ ଜାଣିବା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବା, ଏହା ଭ୍ରମକୁ ଶାନ୍ତ କରି ସୁଖ ଦେଇଥାଏ; ପ୍ରଜ୍ଞାବାନଙ୍କ ମୁଖରେ ଏହା ଅମୃତ ଧାରା ପରି ତୁରନ୍ତ ଲାଭକାରୀ। ଯେପରି ରସ୍ସୀରେ ସାପ୍ ଭ୍ରମ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ, ଏହିପରି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ଦୁଃଖୀ ମନୁଷ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଏ। ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଛଅଟି ପ୍ରସ୍ଥାନ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଯୁକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ବିଚାର, ଉପମା ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ପ୍ରଥମ ପ୍ରସ୍ଥାନ ହେଉଛି ‘ବୈରାଗ୍ୟ’, ଯାହା ମରୁଭୂମିରେ ଗଛକୁ ସିଞ୍ଚିଲେ ଯେପରି ବୈରାଗ୍ୟ ବଢ଼େ। ଏହି ବିଭାଗର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ମଣିର ଚମକ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପରେ ଆସିଛି ‘ମୁକ୍ତିକାମୀର ଚରିତ୍ର’ ନାମକ ବିଭାଗ, ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ଲୋକରେ ଶୋଭିତ। ଏଠାରେ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ମୁକ୍ତିଯୋଗ୍ୟ ତାହାର ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ତାପରେ ‘ଉତ୍ପତ୍ତି’ ବିଭାଗ, ଯାହା ପ୍ରବଳ ଉପମା ଓ ପଞ୍ଚହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଏ। ଏଠାରେ ଜଗତର ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ, ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ତୁମେ’ ଭାବର ମହିମାକୁ ଏପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି—ଯେପରି ଉପଜାନାହିଁ, ତଥାପି ଉପଜାଇଛି ପରି। ଏହି ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ଜଗତ ତଥା ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ତୁମେ’, ଏହାର ଲୋକ, ଆକାଶ, ପର୍ବତ ସହିତ ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ଭିତରେ ବୁଝିହେବ। ଏହା ଦେହ ପରି ନୁହେଁ, ଫାଟ ନାହିଁ, ପର୍ବତ ନାହିଁ; ପଞ୍ଚଭୂତ ମାଟି ଓ ଆଦିର ଅଭାବ, କଳ୍ପନାର ନଗର ପରି। ସ୍ୱପ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ପରି ଏହା ଖେଳିଯାଏ, ମନର ରାଜ୍ୟ ପରି; ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ପରି ଏହି ଅନୁଭୂତି ଶୂନ୍ୟ। ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ରର ମାୟା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ମରୁଭୂମିର ମୃଗମରୀଚିକା ପରି ତଣାଯାଏ; ନୌକା କିମ୍ବା ପବନରେ ଚଳିଥିବା ପର୍ବତ ପରି, ଏହାର କୌଣସି ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ। ମନୋଭ୍ରମର ଭୂତ ପରି, ବୀଜ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; କଥାର ଅର୍ଥର ଚମକ ପରି, ଆକାଶରେ ମୁକୁତା ମାଳା ପରି। ଯେପରି ସୁନା ଗହନା ଆକାର ନେଇଥାଏ, ଜଳ ତରଙ୍ଗ ଆକାର ନେଇଥାଏ, ଆକାଶ ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ—ଏହିପରି ଏହା ଅସତ୍ୟ ହୋଇ ଉପସ୍ଥିତ।