ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଘବଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ ମହାନ ଋଷି। ସେ କହିଲେ—ଯେଉଁ ମଣିଷ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅବିବେକରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ହରାଇଥାଏ, ସେ ଯେପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥାଏ, ତାହା ରୋଗୀ ବା ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଭୋଗୁନଥାନ୍ତି। ଅବିବେକୀ ହେବାଠାରୁ କେବଳ କୀଚଡ଼ରେ କୀଟ ହେବା, କଣ୍ଟାର ଗଡ଼ିରେ କିମ୍ବା ଅନ୍ଧାର ଗୁହାରେ ରହିବା ଭଲ। ଅବିବେକ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଅପମଙ୍ଗଳର ଆଶ୍ରୟ, ଯାହା ସଦ୍ଗୁଣୀମାନେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଏହା ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖର ଚୂଡ଼ାନ୍ତ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ରୁପ ଅବସ୍ଥାରୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଏକ ଉତ୍ତମ ଆତ୍ମା ସଦା ବିଚାରରେ ଲିନ ରହିବା ଉଚିତ। ସଂସାର ନାମକ ଭ୍ରମ ରୂପୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ମନ ନାମକ ହରିଣକୁ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ନିଜକୁ ଧରି ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବ। 'ମୁଁ କିଏ? ଏହି ସଂସାର ଦୋଷ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା?'—ଏପରି ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ବିଚାର କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ବିଚାର ନାହିଁ, ସେଠି ମନ ପାଥର ପରି କଠିନ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ଭ୍ରମର ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁମାନେ ଜଗତର ଉଦୟ ଓ ନାଶରେ ନିରନ୍ତର ଦୃଷ୍ଟି ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଚାର ବ୍ୟତୀତ କିଛି ସତ୍ୟ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟକୁ ଜଣାଯାଏ, ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ମିଳେ; ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ। ଉତ୍ତମଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହୁଏ; ତୁମର ନିର୍ମଳ ବିଚାର ତୁମକୁ ଶାନ୍ତି ଓ ତେଜ ଦେଉ। ଏହାପରେ ଋଷି କହିଲେ—ତୃପ୍ତି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶ୍ରେୟସ୍; ତୃପ୍ତିକୁ ହିଁ ସୁଖ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ମଣିଷ ତୃପ୍ତ, ସେ ଚିର ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତି ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ସୁଖରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଧର୍ମିକ ସାମ୍ରାଜ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଖିଲା ଘାସ ଭଳି ଅମୂଲ୍ୟ ଭାବନ୍ତି। ହେ ରାମ, ଯେଉଁ ମନ ତୃପ୍ତିରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ସେ ଜଗତର କଳହ ମଧ୍ୟରେ ଅଚଳ ରହେ, ଦୁଃଖରେ ଅପ୍ରଭାବିତ। ତୃପ୍ତିର ଅମୃତ ପାନ କରି ଯେଉଁମାନେ ଚିରସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ଭୋଗକୁ ଅପରିମିତ ଓ ଅଲ୍ପ ଭାବନ୍ତି। ତୃପ୍ତିର ମଧୁର ରସ ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ନଶ୍ଵ କରେ, ଅମୃତର ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଏତେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଦେଇପାରେ ନାହିଁ। ଯିଏ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ସମ, ଆତ୍ମରେ ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ବିକଳତା ନାହିଁ—ସେଉଁଠି ଲୋକକୁ ଏଠାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କୁହାଯାଏ। ଆତ୍ମରୁ ତୃପ୍ତି ମନକୁ ଯେପରି ନ ପହଁଚେ, ଦୁଃଖ ଆଉଁ ଆଉଁ ଲତା ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିବା ତୃପ୍ତିରେ ଶୀତଳ ମନ ପଦ୍ମରେ ପ୍ରଭୃତ ଫୁଲ ଖିଲିଯାଏ। ଆଶାର ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ତୃପ୍ତି ଅଭାବରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ଜ୍ଞାନ ତାହିଁ ଅନୁଭୂତି ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ମଲିନ ଆଇନାରେ ମୁହଁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତୃପ୍ତିର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଉଦିତ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କର ଆଜ୍ଞାନ ରାତିରେ ମନ ପଦ୍ମ କେବେ ମୁଝିଯାଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଯଦି ମନ ତୃପ୍ତ ଓ ରୋଗ ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ, ସେଉଁଠି ରାଜସ୍ୱ ଭୋଗର ସୁଖ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଯିଏ ଅପ୍ରାପ୍ତ ଜିନିଷ ଆଶା ନକରେ, ଯାହା ମିଳେ ତାହିଁ ଦୟାଳୁ ଭାବରେ ଭୋଗ କରେ, ସେଉଁଠି ଲୋକ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମନର ମାଲିକ, ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଶ୍ରୀ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ କ୍ଷୀରସାଗରରେ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଭରସା ରଖି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଜେ ଅବିସ୍ଥିତ ହେବାକୁ, ଚେଷ୍ଟା ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟ ତୃପ୍ତିର ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଉଁଠି ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଶୀତଳତା ଆସେ; ଯିଏ ଚାହିଦା ଶୂନ୍ୟ, ସେଉଁଠି ଧୃତି ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୀତଳତା ପରି ଅଟୁଟ ରହେ। ବଡ଼ ଧନ ତୃପ୍ତିରେ ପୋଷିତ ମନର ଦାସୀ ହୋଇ ରହେ, ଯେପରି ଚେରାମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି। ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ତୃପ୍ତି ଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ବର୍ଷାକାଳରେ ଧୂଳି ପରି ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣ ଓ ସଦା ଦୋଷ ଶୂନ୍ୟ ଶାନ୍ତ ଲୋକ ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମତାର ଶୋଭା ଦେଖାଯାଏ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଲୋକମାନେ ଏମିତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଧନ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ଦେଉନଥାଏ। ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଏହି ଭୂମିରେ ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ସମତା ଓ ଉତ୍ତମ ମନର ଗୁଣରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ସେଉଁଠି ଦେବତା ଓ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ଶିର ନମାନ୍ତି। ଏହା ପରେ ଋଷି କହିଲେ—ହେ ମହାମତି, ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ସବୁଦିନ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଉପକାରୀ। ଯେଉଁ ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ସଦ୍ବିତ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ରୂପୀ ଗଛରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ବିବେକର ଶୁଭ ପୁଷ୍ପକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାହାର ଫଳର ଧନର ପାତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ସଦ୍ବିତ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଶୂନ୍ୟତା ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ସବ ପରି ଲାଗେ, ଦୁଃଖ ଧନ ପରି ଚମକେ। ଏହି ଜଗତରେ ସଦ୍ବିତ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ହିଁ ଅପମଙ୍ଗଳର ହିମ, ଭ୍ରମର ପବନ ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଭଳି ଜୟ କରେ। ସଦ୍ବିତ୍ତସଙ୍ଗ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୃଦ୍ଧିକାରୀ, ଅଜ୍ଞାନ ଗଛକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ, ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ। ସଦ୍ବିତ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରୁ ବିବେକର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୀପ ଉଦିତ ହୁଏ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ, ଦୁଃଖ ଶୂନ୍ୟ ଗଛର ମାଳା ପୁଷ୍ପ ପରି। ସଦ୍ବିତ୍ତସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମିଳିଥିବା ଶକ୍ତି ନିରାପଦ, ଅଚଳ, ଅବିଚଳ ଓ ଅପୂର୍ବ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ସବୁଠାରୁ ଅସହାୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଚଳିଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସଦ୍ବିତ୍ତସଙ୍ଗକୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ଜଗତରେ ସଦ୍ବିତ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଧର୍ମ ପଥର ଶୁଭ ଦୀପ, ଏହା ହୃଦୟର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଦୂର କରେ।