ଏହି ପୃଥିବୀରେ ମହାତ୍ମା, ମହାନ ଆତ୍ମା ଯୋଗୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାରରେ ଏକ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ମନୋଭାବରେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାମତାଅନୁସାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଯାପନ କରି, ଶେଷରେ ଦେହ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ମହାନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ଯେତେବେଳେ “ମୁଁ କିଏ? ଏହି ସଂସାର କାହାର?” ଭାବନା ଆସେ, ସେମାନେ ସତତା ନିଜକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ନିଜର ଅନ୍ତଃଚିନ୍ତନ ଓ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ନିରାକରଣ କରନ୍ତି। ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳଦାୟକ କି ନିର୍ଫଳ—ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଦ୍ୱିଧାବୋଧ କେବଳ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସିପରି ନୁହେଁ। ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତର ନିଷ୍କର୍ଷ ଏବଂ ସେମାନେ କେଉଁଠି ଭିତ୍ତି କରି ଦଢ଼ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେଗୁଡିକୁ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ରାତିରେ ପୃଥିବୀକୁ ଆଲୋକିତ କରେ। ଏହି ଦୁଃଖର ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁ ଚକ୍ଷୁ ବିବେକର ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଅବିଚଳିତ, ସେ ସବୁ କିଛି ଦେଖିପାରେ, ଯେପରି ଏକ ତୀବ୍ର ଆଲୋକ କେବେ ଅସଫଳ ହୁଏନାହିଁ। ବିବେକ ହୀନ ଲୋକ ଜନ୍ମାନ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଦୟାନୀୟ ଏବଂ ଅବୁଦ୍ଧିମାନ, କିନ୍ତୁ ବିବେକମୟ ଆତ୍ମା ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିର ସ୍ୱାମୀ ହୋଇ ସବୁ କିଛି ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରଖେ। ଏହି ବିବେକର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ପରମାତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ମହାନ ଆନନ୍ଦର ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ, ସେଉଁଠି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବିବେକର ଭୂଷଣ ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ରହିଛି, ସେମାନେ ମହାନମାନେ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଗୌରବ ପାଆନ୍ତି, ଯେପରି ପକ୍ୱ ଆମ୍ବ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି। ବିବେକ ରୂପୀ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ନାହିଁ, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ଉନ୍ନତି କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆବର୍ଜନାର ଗର୍ତ୍ତରେ ପୁଣିପୁଣି ପଡ଼ନ୍ତି। ଯେଉଁ ଅବିବେକୀ ଲୋକଙ୍କ ଆତ୍ମା ବିନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନେ ଯେତେଷ୍ଟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏହି ଦୁଃଖ ରୋଗୀ ଓ ଅନେକ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ଶିକାର ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ବିବେକ ବିନା ଥିବାଠାରୁ, ମାଟିର କୀଟ ହେବା, କାଟା ଭରା ଗର୍ତ୍ତରେ ଥିବା, କିମ୍ବା ଅନ୍ଧକାର ଗୁହାରେ ରହିବା ଉତ୍ତମ। ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରଷ୍ଟି ନଥିବା ଅବିବେକ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଆଶ୍ରୟ, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଏହା ଅନନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣାର ସୀମା। ଏକ ଉତ୍ତମ ଆତ୍ମା ସଦା ଚିନ୍ତନରେ ଲିନ ରହିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସଂସାର ରୂପୀ ଗର୍ତ୍ତରେ ପଡ଼ିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଚିନ୍ତନ ହିଁ ଆଶ୍ରୟ। ନିଜ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରି, ମନ ରୂପୀ ମୃଗକୁ ମୋହର ସାଗର ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ। “ମୁଁ କିଏ? ଏହି ସଂସାର ରୂପୀ ଦୋଷ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା?”—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତନ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକର ମନ ଚିନ୍ତନ ବିନା ପାଥର ପରି ଦୃଢ଼, ସେଠାରେ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ଧକାର ଏବଂ ମୋହର କ୍ଲେଶ ରହିଛି। ରଘୁନନ୍ଦନ, ଯେଉଁମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ଉଦୟ ଓ ନାଶ ଦେଖିବାରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଚିନ୍ତନ ବିନା କିଛି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଜଣାଯାଏ, ସତ୍ୟରୁ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ମିଳେ, ଏବଂ ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ ଫଳବତୀ ଏବଂ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ତୁମର ଚିନ୍ତନ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଭଲ ଭାବେ ବିଚାର କରି, ଶାନ୍ତିକୁ ଆଣୁ ଏବଂ ଚମକିଉଠୁ। ଏହିପରି, ସନ୍ତୋଷ ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶ୍ରେୟସ୍ ଏବଂ ଏହି ସନ୍ତୋଷକୁ ହିଁ ସୁଖ କୁହାଯାଏ। ଏକ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ୟ, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଶ୍ରାମ ପାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସନ୍ତୋଷ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ଆନନ୍ଦରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଖିଲା ଘାସ ପରି ଅର୍ଥହୀନ ଲାଗେ। ହେ ରାମ, ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ମନ ଜଗତର ଅଶାନ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଅବିଚଳିତ ରହେ ଏବଂ କେବେ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ସନ୍ତୋଷ ରସର ଆସ୍ୱାଦନ କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତୃପ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଗତର ସମସ୍ତ ଭୋଗକୁ ତୁଳନାରେ ଅତି ତୁଚ୍ଛ ମନେ କରନ୍ତି। ଅମୃତ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ତୃପ୍ତି ଦେଉନାହିଁ, ସନ୍ତୋଷର ମଧୁର ରସ ସମସ୍ତ ଦୋଷ କୁ ନଶ୍ୱ କରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଅପୂରଣ ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ନିର୍ବିକାର ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ବେଦନା ଓ ଅଶାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ଏଠାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେପରି ମନରେ ସନ୍ତୋଷ ଅନ୍ତଃପ୍ରବାହିତ ହେଉନାହିଁ, ଦୁଃଖ ଆବାର ଆବାର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ଉପଯୁକ୍ତ ମାଟିରୁ ଲତା ବଢ଼ି ଆସେ। ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ଶୀତଳ ହୋଇଥିବା ମନ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ପବିତ୍ର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ପଦ୍ମ ଖିଳିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଆଶାର ଭାବନାରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ସନ୍ତୋଷ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ମଲିନ ଦର୍ପଣରେ ମୁଁହ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସନ୍ତୋଷର ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କ ପଦ୍ମ ଅଜ୍ଞାନର ଘନ ରାତିରେ କେବେ ମୁଝିଯାଏ ନାହିଁ। ଯଦି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଖରେ କିଛି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ତାଙ୍କର ମନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଏବଂ ଦୁଃଖ-ରୋଗ ରହିତ, ସେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରନ୍ତି। ସେ ଯାହା ମିଳୁନାହିଁ ତାହାକୁ ଚାହାନ୍ତିନାହିଁ, ଯାହା ଆସେ ତାହାକୁ ସ୍୵ୀକାର କରନ୍ତି, ଏପରି ମୃଦୁ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଲୋକକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ମହାନ ତୃପ୍ତି ଓ ପବିତ୍ର ମନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମୁଁହରେ ଶ୍ରୀ ଚମକେ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ କ୍ଷୀରସାଗର ଉପରେ ଶ୍ରୀ ଚମକେ।