ଏକ ଶିଶୁ ରାତିରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ନିଜ ଭ୍ରମିତ ମନରେ ଯେଉଁ ଭୂତକୁ କଳ୍ପନା କରେ, ତାହା ସତ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଶେଷରେ ଗଳିଯାଏ। ଏଭଳି, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଜଡିତ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ଯଦି ବିବେକ ର ଚଳନା ନଥାଏ, ତେବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସତ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ବିବେକର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଛୁଁଇଲେ, ସେ ଅସତ୍ୟତା କଟିଯାଏ। ଏହି ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସଂସାର ଭ୍ରମ, ଯାହା ନିଜ ଭ୍ରମିତ ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଆଣେ, ବିବେକର ଆଲୋକରେ ଗଳିଯାଏ। ଏହି ପରିଶୁଦ୍ଧ, ଅଶାନ୍ତ ଅନନ୍ତ ଏବଂ ଆଶ୍ରୟହୀନ ଏକତା ଅବସ୍ଥାକୁ ବିବେକ ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗଛର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ ବୋଲି ଜାଣ। ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚଳ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ନିର୍ମଳ ସ୍ଥିତିର ଆନନ୍ଦରେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଆଶା ଶୂନ୍ୟତା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ତାହା ନବ ଚନ୍ଦ୍ରର ଶିତଳତା ପରି ହୃଦୟକୁ ଶାନ୍ତ କରେ। ଏହି ବିବେକର ମହାଔଷଧି ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ବସି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ଦେଇଥାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନ ଥାଏ, ନ କୌଣସି ପଦାର୍ଥ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ। ଏହି ସ୍ଥିର ମନ, ଏକ ବିରାଟ୍ ଆକାଶ ପରି, ନ ଉଦୟ ହୁଏ, ନ ଅସ୍ତ। ଏହା କିଛି ଧରେନାହିଁ, କିଛି ତ୍ୟାଗ କରେନାହିଁ, ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେନାହିଁ, କିମ୍ବା ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ; ଏହା ନିଜରେ ରହି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦେଖି ମାନ୍ୟ କରେ। ଏହା କ୍ଷୟ ହୁଏନାହିଁ, ନ ଭିତରେ ରହେ, ନ ବାହାରେ; କୌଣସି କ୍ରିୟା ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, କିମ୍ବା କ୍ରିୟାରେ ଲୀନ ହୁଏନାହିଁ। ଏହା ଗତ ଘଟଣାକୁ ଅବହେଳା କରେ, ନୂତନ ଘଟଣାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ; କେବଳ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ନ ଥାଏ, ନିର୍ମଳ ସମୁଦ୍ର ପରି ଚମକେ। ଏଭଳି ମନ ଥିବା ମହାତ୍ମା, ଦୟାଳୁ ଯୋଗୀମାନେ ଜୀବନେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ଜଗତରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ମନମତାବଦ୍ଧ ଜୀବନ ପରେ, ଶେଷରେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ମନରେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ—"ମୁଁ କିଏ? ଏହି ଜଗତ କାହାର?"—ସେତେବେଳେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଦୃଢ଼ ଚିନ୍ତନ ଓ ନିର୍ଣୟ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବା ଦରକାର। ହେ ରାଘବ, ରାଜା କେବଳ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଅଥବା ନିଷ୍ଫଳତାକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତର ନିଷ୍କର୍ଷ, ସେମାନେ କିଏଁ ଥିଲେ, କେଉଁଠି ରହିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ କିଛି ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ, ଯେପରି ରାତିରେ ଦୀପ ଭୂମିକୁ ଦେଖାଏ। ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ନିର୍ମଳ ଓ ଅଚଳ ଦୃଷ୍ଟି, ଯାହା ବିବେକର ଆଲୋକରେ ଚମକେ, ଗୁପ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଦେଖିପାରେ; ଦୀପ ଯେପରି କ୍ଷୀଣ ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ବିବେକ ଶୂନ୍ୟ, ସେମାନେ ଜନ୍ମାନ୍ଧ ପରି ଦୟାନୀୟ; କିନ୍ତୁ ବିବେକ ମୟ ଆତ୍ମା ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏହି ବିବେକ ର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ପରମାତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ମହା ଆନନ୍ଦର ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ, ସେହି ବିବେକକୁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବିବେକର ଅଲଙ୍କାର ଯୁକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ମହାନ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟେ ପ୍ରଶଂସିତ, ଯେପରି ପକ୍କା ଆମ୍ବ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବିବେକର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ଉନ୍ନତି କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁନିପୁନି ଦୁଃଖର ଗହ୍ୱରକୁ ପଡ଼ନ୍ତି। ଅବିବେକୀ ଅଜ୍ଞାନୀ ମନୁଷ୍ୟ ତଳେ, ରୋଗୀ, ଦୁଃଖିତ କିମ୍ବା ଶତଶଃ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେନାହିଁ। ଅବିବେକ ଥିଲାଠାରୁ କଦାଚିତ୍ ମୃଦ୍ ମାଟିର କୀଟ ହେବା, କାଁଟାର ଗହ୍ୱରରେ ରହିବା, କିମ୍ବା ଅନ୍ଧକୁପରେ ବସିବା ଭଲ। ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରଷ୍ଟି ଶୂନ୍ୟତା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଆଶ୍ରୟ, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଏହି ଅବିବେକ ଚିରନିରନ୍ତର ଦୁଃଖର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୀମା। ଏହିପରି, ଏକ ଉତ୍ତମ ଆତ୍ମା ସଦା ଚିନ୍ତନରେ ଲିନ ରହିବା ଉଚିତ୍; ଯେଉଁମାନେ ସଂସାର ଗହ୍ୱରରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚିନ୍ତନ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ। ନିଜ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଧାରଣ କରି, ଏହି ସଂସାର ଭ୍ରମ ମହାସାଗରକୁ ମନ ମୃଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ। "ମୁଁ କିଏ? କିପରି ଏହି ସଂସାର ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି?"—ଏହିପରି ଯଥାବିଧି ଚିନ୍ତନକୁ ମନନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ମନନ ଶୂନ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମନ ପାଷାଣ ପରି କଠୋର, ସେମାନେ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶ ନେଇ ଚିନ୍ତିତ, ସେମାନେ କେବଳ ମନନ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି। ମନନ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଜଣାଯାଏ, ସତ୍ୟରୁ ଆତ୍ମାରେ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ମିଳେ; ତାପରେ ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ, ଏହି ଜଗତରେ ଫଳିତ ହୁଏ; ତୁମର ନିଜ ଚିନ୍ତନ, ନିର୍ମଳ ଓ ସୁବିଚାରିତ, ତୁମକୁ ଶାନ୍ତି ଓ ଚମତ୍କୃତି ଦେଉ। ଏବେ ଜାଣ, ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ; ସନ୍ତୋଷକୁ ହିଁ ଆନନ୍ଦ ବୋଲାଯାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଶ୍ରାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ସନ୍ତୋଷ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ସୁଖରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମିକ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଖିଲା ଘାସ ପରି ଅନାବଶ୍ୟକ ଲାଗେ। ହେ ରାମ, ସନ୍ତୋଷ ଯୁକ୍ତ ମନ ସଂସାର ତୁଳାତୁଳିରେ ଅଚଳ ରହେ, ଦୁଃଖ କେବେ ଏହାକୁ ଛୁଁଇପାରେନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ସନ୍ତୋଷର ଅମୃତ ପାନ କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତୃପ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ସୁଖକୁ ତୁଳନାରେ ଅତି ନିମ୍ନ ଓ ଅସାର ମନେ କରନ୍ତି। ସନ୍ତୋଷର ଲହରୀ ମଧ୍ୟ ଏତେ ତୃପ୍ତି ଦେଇପାରେନାହିଁ, ଯେଉଁ ଭଳି ସନ୍ତୋଷର ମଧୁର ସ୍ବାଦ ସମସ୍ତ ଦୋଷକୁ ନଶ୍ୱର କରେ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଯାହା ମିଳେ, ସେଉଁଠି ସମ ରହନ୍ତି, ଅନ୍ତର୍ ଅଶାନ୍ତି ଓ ଚଞ୍ଚଳତାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଉଁଠି ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ମନରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସନ୍ତୋଷ ଆସିନଥାଏ, ସେଠି ପୁନିପୁନି ବିପଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଉପଜାଉ ଭୂମିରେ ଲତା ଅବିରତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।