ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶରେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଇଛି—ଯେମିତି ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଆଲୋକ ଅନ୍ଧକାରରେ କେବେ ହରାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜର ଜୀବନର ତତ୍ତ୍ୱତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ସେ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ମୂଢ଼ତାରେ ଡୁବି ନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁ ମନର ସ୍ପଷ୍ଟ ହ୍ରଦୟସରୋବରରେ ଜିଜ୍ଞାସାର ପଦ୍ମ ଖିଲିଯାଇଛି, ସେଉଁଠି ଲୋକ ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ଧଳସା ରୂପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ଯଦି ବୁଦ୍ଧିରେ ଜିଜ୍ଞାସା ନାହିଁ ଓ ମନ ଅନ୍ଧକାର ଅଜ୍ଞାନରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ତେବେ ସେଥିରେ କୌଣସି ବିପ୍ଳବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଫଳ ମିଳେନାହିଁ, ଏଠି ଏକ ଶିଶୁ ପାଇଁ ଯକ୍ଷର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଅର୍ଥହୀନ। ଏହି ଶିକ୍ଷା ରାମଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉଛି—ଯେଉଁ ଲୋକରେ ବିବେକ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଦୁଃଖର ପାହାଡ଼, ଦେଉଳିର ଗୁହା, କିମ୍ବା ଗନ୍ଧା ଲତାରେ ନଷ୍ଟ ମଖୁମଧୁ ପରି ତାଙ୍କୁ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଅସଦ୍ବ୍ୟବହାର ଓ ଅଭିଗମ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଭୂତପିଶାଚ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାନ୍ତି କେବଳ ଅନ୍ବେଷଣ ନଥିବାରୁ। ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ଏମିତି ଅବିବେକୀ ଲୋକ କ୍ଷୀଣ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଗଛ ପରି, ଯାହା କୌଣସି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀର ମନ ଆକାଂକ୍ଷାର ଦାସତ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଏକାକୀ ରହିଥାଏ, ସେମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ନିଜେ ନିଜେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଉତ୍ପନ୍ନ ବିବେକ ସର୍ବଦେହକୁ ଶୀତଳ କରେ ଓ ଅତି ଶୋଭା ଦିଏ, ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଆଲୋକ ଯେପରି ଜଗତକୁ ଶୋଭିତ କରେ। ବିବେକ ଏଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟର ପତାକା ପାଇଁ ଶ୍ୱେତ ଚାମର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ, ଚନ୍ଦ୍ରମାର ରାତିରେ ଦୀପ୍ତି ଦେବା ପରି। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ବିବେକ ସହିତ ଚଳିଥାଏ, ସେ ଦଶ ଦିଗକୁ ଅନ୍ଧକାର ହଟାଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ ଓ ଅନେକ ଜନ୍ମର ଭୟ ଦୂର କରେ। ଏଠି ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି—ଏକ ଶିଶୁ ତାଙ୍କର ମନର ଭ୍ରମରେ ରାତିରେ ଭୟଙ୍କର ଭୂତ ଦେଖିଥିବାପରି, ବିବେକ ଏହାକୁ ହଟାଇଦିଏ। ଏହି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଯଦି ବିବେକର ଚଳନ ନାହିଁ, ତେବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସତ୍ୟ; ବିବେକର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଛୁଇଁଲେ ଏହି ଭ୍ରମ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ସଂସାରର ଭ୍ରମ, ଯାହା ନିଜର ମୂଢ଼ ମନର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ହରାଯାଏ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ, ଅକ୍ଷୁବ୍ଧ, ଅନନ୍ତ ଓ ନିରାଧାର ଏକତାକୁ ବିବେକ ରୁକ୍ଷର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ବୋଲି ଜାଣ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ଦୃଢ଼, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ସ୍ଥିର ଆନନ୍ଦରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅକାମତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଶୀତଳତା ପରି। ଏହି ବିବେକ ରୌଦ୍ର ଔଷଧ ଯଦି ଶୁଭ ମନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା ଦେଉଛି, ସେଠି ନ କିଛି ଆକାଂକ୍ଷା ରହେ, ନ ଅସ୍ୱୀକାର। ଏହି ମନ ଶାଶ୍ୱତ ଆଧାରରେ ବିସ୍ତୃତ ଦେଖାଯାଏ, ଏକାଶ ପରି ଯାହାର କୌଣସି ଉଦୟ ବା ଅସ୍ତ ନାହିଁ। ଏହା କିଛି ଛାଡ଼େ ନାହିଁ, କିଛି ଧରେ ନାହିଁ, ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; କେବଳ ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ନିଜରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ସଂସାରକୁ ଭିତରେ ଦେଖେ। ଏହି ମନ ନ ନଶ୍ୱର, ନ ଭିତରେ ବା ବାହାରେ ରହେ; ଏହା କୌଣସି କ୍ରିୟାରେ ଲିନ ହୁଏ ନାହିଁ, ନ ଅକ୍ରିୟାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ଏହା ଯାହା ଗଲା ତାହାକୁ ଅଗ୍ରହ କରେ ନାହିଁ, ଯାହା ଆସିଲା ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ଅଶାନ୍ତ ନୁହଁ, ଆତିଶୟ ଶାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଗର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏପରି ମନ ସହିତ, ମହାନ୍ତ ଓ ଉଦାର ଯୋଗୀମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଏହି ଦେହରେ ରହି, ଶେଷରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ମନରେ ଉଠେ—“ମୁଁ କିଏ? ଏହି ବିଶ୍ୱ କାହାର?”—ତେବେ ଜିଜ୍ଞାସା ଓ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ତାରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଦରକାର। ରଘୁବଂଶୀ, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳଦାୟକ କି ଅଫଳ, ଏହି ଭ୍ରମ ଓ ସନ୍ଦେହକୁ କେବଳ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିହେବା ସମ୍ଭବ। ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତର ନିଷ୍କର୍ଷ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ରାତିରେ ଭୂମିକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରେ। ଅନ୍ଧକାରରେ ବି, ଯେଉଁ ଚକ୍ଷୁ ବିବେକର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୃଢ଼, ସେ ଲୁଚିଥିବାକୁ ଦେଖିପାରେ; ଏହା ପରି ଏକ ଦୀପ କେବେ ଅସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକ ବିବେକରୁ ଅନ୍ଧ, ସେ ଜନ୍ମାନ୍ଧ ପରି ଦୟନୀୟ ଓ ଅବୁଝ; କିନ୍ତୁ ବିବେକଶୀଳ ଆତ୍ମା ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମସ୍ତ ଉପରେ ବିଜୟୀ। ବିବେକର ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ପରମାତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ମହାନ୍ ଆନନ୍ଦକୁ ଦେବା ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ, ଏହାକୁ କେବେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁ। ଯେଉଁ ଲୋକ ବିବେକରେ ଶୋଭିତ, ସେ ମହାନ୍ମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନିତ, ଏକ ପକ୍କା ଆମ୍ବ ପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ଯେଉଁମାନେ ବିବେକର ଶୋଭା ନାହିଁ, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ଉନ୍ନତ ହେଲେ ବି, ପୁନିପୁନି ଦୁଃଖର ଗର୍ତ୍ତରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ, ଯିଏ ବିବେକ ବିହୀନ, ସେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦୁଃଖରୁ ବେଶି କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ, ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହେଉଛି। ବିବେକ ବିନା ଥିବା ଚାଉଳ ପରି ମାଟିର କୀଟ, କାଣ୍ଟାର ଗର୍ତ୍ତରେ ବାସ କିମ୍ବା ଅନ୍ଧକାର ଗୁହାରେ ରହିବା ମଧ୍ୟ ଭଲ। ଅବିଚାରକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ, ଏହା ସମସ୍ତ ଅପମଙ୍ଗଳର ଆଶ୍ରୟ, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଏହା ଚିରନ୍ତନ ଦୁଃଖର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୀମା। ଏକ ଉଦାର ଆତ୍ମା ସଦା ବିଚାରରେ ଲିନ ରହିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁମାନେ ଭବସାଗରର ଗର୍ତ୍ତରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ବିଚାର ହିଁ ଆଶ୍ରୟ। ନିଜରେ ନିଜକୁ ବିଚାରରେ ଦୃଢ଼ କରି, ମନ ମୃଗକୁ ସଂସାର ଭ୍ରମର ସାଗର ଅଟକାଇପାରିବା। “ମୁଁ କିଏ? ଏହି ସଂସାର ତ୍ରୁଟି କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା?” ଏପରି ଯଥାଯଥ ବିଚାର ହେଉଛି ନିଜର ନିର୍ଣ୍ଣୟ। ଯେଉଁ ଲୋକ ବିଚାର ବିହୀନ, ତାଙ୍କର ମନ ପାଥର ପରି କଠୋର, ସେଠାରେ କେବଳ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ଭ୍ରମର କ୍ଷୁଭିତ ଧ୍ୱନି।