ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁଶୀଳନର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ଯଦି ଅନୁଶୀଳନ ନାହିଁ, ତେବେ ପରମ ଶାନ୍ତି ପାଇବାର କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ; ଅନୁଶୀଳନ ମାଧ୍ୟମରେ ଉତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଶୁଭ କୁ ଛାଡ଼ି ଶୁଭ କୁ ଅଂଗୀକାର କରିଥାନ୍ତି। ଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି, ଦୀପ୍ତି, ବିବେକ ଓ କ୍ରିୟାର ଫଳ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ବିବେକୀ ବ୍ୟକ୍ତି ମାନେ କେବଳ ଅନୁଶୀଳନ ଦ୍ୱାରା ହାସଲ କରିଥାନ୍ତି। ବିବେକର ମହାଦୀପର ଆଲୋକରେ, ଯାହା ଉଚିତ ଓ ଅନୁଚିତ କୁ ଚିହ୍ନିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ଏହି ଦୀପକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଏହି ସଂସାରର ସମୁଦ୍ର କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ। ଶୁଭ ମନ ଏକ ଉତ୍ତମ ସିଂହ ବିବେକର ଦ୍ୱାରା ମହା ମୃଗ ମାୟାକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥାଏ, ଯାହାର ମନର କମଳ ହୃଦୟ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ମୃଗ ମାୟାରେ ଏକାନ୍ତ ରହିଛନ୍ତି ଓ କାଳର ଶକ୍ତିରେ ପରମ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ଏହି ଅନୁଶୀଳନର ଦୀପକର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରକାଶ। ରାଘବ, ରାଜ୍ୟ, ଅଧିକ ଧନ, ଅପାର ଭୋଗ ଓ ନିତ୍ୟ ମୋକ୍ଷ—ଏହି ସମସ୍ତ ଫଳ ବିବେକର କଳ୍ପତରୁର ଫଳ। ବିବେକରେ ପ୍ରମୋଦ ପାଇଥିବା ଉତ୍ତମ ବିଚାର ଦୁଃଖରେ ବି ଡୁବି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରିକି ଲୁଆ ଜଳରେ ଡୁବି ଯାଇନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ବିବେକର ଉଦୟର ଆଲୋକରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅତି ଉତ୍ତମ ଫଳର ପାତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ମୂଢ଼ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖର ଲତା ବଢିଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଶା ଅଟକିଯାଏ ଓ ବିବେକର ବୃକ୍ଷ ନାହିଁ। ରାଘବ, ଅନୁଶୀଳନ ନାହିଁ ଥିବା କଳା ଦୀପକର ନିଦ୍ରା, ମଦର ପରି ମୁହଁ ହୋଇଥିବା, ତୁମେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅ। ଏକ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ ବି ସତ୍ୟ ଅନୁଶୀଳନରେ ଲିନ ଜନ ମୃଗ ମାୟାରେ ଡୁବି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରିକି ଆଲୋକ ଅନ୍ଧାରରେ ହରାଯାଇନାହିଁ। ମନର ସ୍ପଷ୍ଟ ହ୍ରଦୟରେ ଅନୁଶୀଳନର କମଳ ଫୁଟିଲେ, ହିମାଳୟ ପରି ଚମକିଉଠେ। ଯେଉଁମାନେ ଅନୁଶୀଳନ ନାହିଁ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବଜ୍ର ଅପରିଗ୍ରହ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରିକି ଯକ୍ଷର ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ଶିଶୁ ପାଇଁ। ରାମ, ବିବେକ ନାହିଁ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ଦୁଃଖର ତିଳି, ଏକ ଦୁଃଖର ଗୁହା ଓ ଅପରିପକ୍ବ ମଧରେ ରହିଥିବା ମଧ ପରି। ଅସୁସ୍ଥ ଆଚରଣର ଅସାଧୁ ଲୋକମାନେ ଅନୁଶୀଳନ ନାହିଁ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧାରରେ ଭୂତ ପରି ଚମକିଉଠନ୍ତି। ରାଘବ, ବିବେକ ନାହିଁ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦୂରେ ରଖ, ସେ ଏକ ପୁରୁଣା ବୃକ୍ଷ ପରି, ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ। ଏକ ଜୀବରେ, ଯେଉଁ ମନ ଏକାନ୍ତ ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ପ୍ରବଳତାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ପରମ ସନ୍ତୋଷକୁ ପାଇଁ, ଯେପରିକି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜେ ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ। ଉତ୍ପନ୍ନ ବିବେକ ଶରୀରକୁ ଶୀତଳ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଶୋଭା ଦେଇଥାଏ, ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥିବା ପରି। ବିବେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟର ପତାକା ପାଇଁ ଶୁଭ ଶ୍ୱେତ ଯକ-ପୂଛ ପାଖା ପରି ଚମକିଉଠେ, ଚନ୍ଦ୍ର ରାତିରେ ଆଲୋକ ଦେଇଥିବା ପରି। ବିବେକର ସହିତ ଚଳିଥିବା ଦଶା, ଦିଶାଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକିଉଠେ, ଏହା ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମର ଭୟକୁ ଦୂର କରିଥାଏ। ଏକ ଶିଶୁ ନିଜ ଦୁଃଖିତ ମନରେ ରାତିରେ ଭୟାନକ ଭୂତ ଭାବିଥିଲେ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୟ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ସଂସାରର ଗୁଡ଼ିକୁ ବିବେକର ଚଳାଚଳ ନାହିଁ ଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସତ; କିନ୍ତୁ ବିବେକର ତୀର କୁ ଛୁଇଁଲେ, ତାଙ୍କର ମିଥ୍ୟା ସ୍ଥିତି କଟିଯାଏ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ସଂସାରର ଭୂତ, ଯାହା ଏକ ଦୁଃଖିତ ମନରେ ଭାବିଯାଏ ଓ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଦିଏ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଶୁଭ, ଅନ୍ଧାର, ଅନନ୍ତ ଏକତାକୁ ବିବେକର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୃକ୍ଷର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ଭାବରେ ଜାଣ। ଏହି ଦଶା ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ଦୃଢ଼, ଉତ୍ତମ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶାନ୍ତିର ଆନନ୍ଦରେ ଚମକିଉଠେ, ଅକାମତା ଉଦୟ ହୋଇଥାଏ, ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୀତଳତା ପରି। ବିବେକର ମହା ଔଷଧ, ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ସ୍ଥିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶା ଦେଇଥାଏ, ଏହାରେ କିଛି ଚାହିଁବା ନାହିଁ, କିଛି ତ୍ୟାଗ କରିବା ନାହିଁ। ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମନ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରିକି ଆକାଶ କେବେ ଉଦୟ କି କେବେ ଅସ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା କିଛି ତ୍ୟାଗ କରେ ନାହିଁ, କିଛି ଧରେ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ କରେ ନାହିଁ, ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ; କେବଳ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବରେ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହା କେବେ ନିଶ୍ଚିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ, ଭିତରେ କି ବାହାରେ ରହେ ନାହିଁ; କିଛି ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ଧରେ ନାହିଁ, କିଛି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା ଗତ ଦିନକୁ ଅଗ୍ରାହ କରେ, ଆଗକୁ ଆସୁଥିବାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ଏହା ଉତ୍ତେଜିତ ନୁହେଁ, କି ଅତି ଶାନ୍ତ ନୁହେଁ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଗର ପରି ଚମକିଉଠେ। ଏପରି ମନ ସହିତ, ମହାତ୍ମା ଉତ୍ତମ ହୃଦୟ ଯୋଗୀମାନେ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏହି ସଂସାରରେ ଚଳିଥାନ୍ତି। ଏହି ଦୃଢ଼ ଲୋକମାନେ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ପରେ ଶରୀରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୁଦ୍ଧ ଦଶାକୁ ପାଉଥିବା। ଏକ ଅନୁଭବ ଆସିଲେ—"ମୁଁ କିଏ? ଏହି ବିଶ୍ୱ କାହାର?"—ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଜେ ପ୍ରତି ଅନୁଶୀଳନ ଓ ବିପରୀତ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ରାଘବ, ରାଜା କାର୍ଯ୍ୟର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଓ ସନ୍ଦେହକୁ କେବଳ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିପାରିଥାନ୍ତି, ଏହା ଫଳଦାୟକ କି ନିଃଫଳ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତର ନିଷ୍କର୍ଷ ଓ ସ୍ଥାପନାର କାରଣ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ, ଯେପରିକି ଦୀପକ ରାତିରେ ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖାଏ। ଅନ୍ଧାରରେ ବି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅଟୁଟ ଚକ୍ଷୁ, ବିବେକର ଆଲୋକରେ ଗୁପ୍ତ ଦେଖିପାରିଥାଏ, ଯେପରିକି ଦୀପକର ଆଲୋକ କେବେ ହରାଯାଇନାହିଁ। ବିବେକ ନାହିଁ ଥିବା ଅନ୍ଧା ବ୍ୟକ୍ତି ଦୟାର୍ହ, ଯେପରିକି ଜନ୍ମଠୁ ଅନ୍ଧା; କିନ୍ତୁ ବିବେକର ଆତ୍ମା ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ସମସ୍ତ ଉପରେ ବିଜୟୀ ହୁଏ। ବିବେକର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ପରମାତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମହା ଆନନ୍ଦର ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ, ଏହି ଅମୂଳ୍ୟ ଦାନକୁ କେବେ ବି ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।