ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ମହାନ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ବିବେକ ଓ ଶାନ୍ତିର ମହିମା ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ସେଠାରେ କୁହାଯାଇଲା—ଯିଏ ମନର ଶୀତଳତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଯିଏ ମନର ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଜଗତରେ କ୍ରିୟା କରୁଥିବା ସତ୍ୱେ ମନର ଭ୍ରମରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏନାହାନ୍ତି—ତାହାକୁ ଏକ ନିର୍ମଳ ଶାନ୍ତ ମନ୍ଦିର ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଯିଏ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିରନ୍ତର ଲିନ ରହି, ମନକୁ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି ରଖିପାରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏହି ଶାନ୍ତି ଅବସ୍ଥା ସ୍ଥିର ଅଟୁଟ ରହେ। ଏହି ଶାନ୍ତି ଗୁଣରେ ଯେଉଁଠି ତପସ୍ବୀ, ପଣ୍ଡିତ, ଯଜ୍ଞକାରୀ, ରାଜା, ପ୍ରବଳ ଓ ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ତଥାପି ଶାନ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଚମକେ। ଏହି ମହାନ ମନ୍ଦିର ମନରେ, ଯେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ଓ ଗୁଣର ଅଭିଷେକ ହୋଇଛି, ସେଠାରେ ଚେତନାରୁ ସନ୍ତୋଷ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ, ଯେପରି ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଝରେ। ସମସ୍ତ ଗୁଣର ସୀମା ହେଉଛି ସମତା; ଏହା ଏକ ସତ୍ୟ ପୁରୁଷର ଅନନ୍ୟ ଅଳଂକାର, ବିପଦରେ ନିର୍ଭୟତାର ଅଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀ, ଯାହା ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅମର, ଚୋରିଯାଇପାରିବା ନାହିଁ, ଉଚ୍ଚ ଗୁଣର ସମତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ପୂର୍ବତନ ମହାନମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ, ରାମ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପଥକୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅନୁସରଣ କରି ସଫଳତାକୁ ପାଅ। ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇଁ, ଯିଏ କାରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଶାସ୍ତ୍ରର ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି, ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହୁଏ ଓ ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖିପାରେ; କାରଣ, ଅନ୍ୱେଷଣ ହେଉଛି ଏହି ଦୀର୍ଘ ସଂସାର ରୋଗର ମହାଔଷଧ। ଅନେକ ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କଷ୍ଟର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଅନ୍ୱେଷଣର କୁହାଡ଼ି ଦ୍ୱାରା କାଟି ଦେଇଲେ, ଏହା ପୁଣି ବଢ଼ିବା ନାହିଁ। ମୃଗମରୀଚିକା, ସମ୍ବନ୍ଧୀ ହାନି, କଠିନତା ଓ ଭ୍ରମରେ, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଅନ୍ୱେଷଣ ହେଉଛି ପ୍ରବୁଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପଥ। ଅନ୍ୱେଷଣ ବିନା କେବେ ଉତ୍ତମ ଶାନ୍ତି ମିଳେନାହିଁ; ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମମାନେ ଅଶୁଭକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୁଭକୁ ଅଂଗୀକାର କରନ୍ତି। ଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି, ତେଜ, ବିବେକ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ—ଏସବୁ କେବଳ ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ। ବିସ୍ତୃତ ଅନ୍ୱେଷଣ ଉପରେ ଭରସା କରି, ଯାହା ଯଥାଯଥ ଓ ଅଯଥାଯଥକୁ ବିଭେଦ କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ କରେ, ଏହି ବିବେକର ଦୀପକୁ ନେଇ ଜୀବନ ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଉଚିତ। ପବିତ୍ର ମନ, ବିବେକର ସିଂହ ପରି, ମହା ଭ୍ରମର ହାତୀକୁ ଚିରି ଦେଉଛି, ଯାହାର କମଳ ହୃଦୟ ଅଘାତ ହୋଇନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଭ୍ରମରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ସମୟର ଶକ୍ତିରେ ପରମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି, ଏହା ଅନ୍ୱେଷଣର ଦୀପର ଅତିଶୟ ଉଦ୍ଭାସିତ ରୂପ। ରାଜ୍ୟ, ବହୁ ଧନ, ଅପାର ଭୋଗ ଓ ନିତ୍ୟ ମୋକ୍ଷ—ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଏହାମାନେ ବିବେକର କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ଫଳ। ମହାନମାନେ ଯେଉଁଠି ବିବେକରେ ଲୀନ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଚିନ୍ତା ଦୁଃଖରେ ବି ଡୁବିଯାଏନାହିଁ, ଯେପରି ଲାଉ ଜଳରେ ଡୁବେନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ବିବେକର ଉଦୟ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳର ଉପକରଣ ହୁଏ। ମୂର୍ଖମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖର ଲତା ବଢ଼ିଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଆଶା ଅବରୋଧିତ ଓ ବିବେକ ଗଛ ବିଲୁପ୍ତ। ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଅନ୍ୱେଷଣ ବିନା ଅନ୍ଧକାର ତେଲ ଓ ମଦ ଦ୍ୱାରା ମୃଦୁଳ ନିଦ୍ରା ତୁମ ପାଖରେ ନ ଆସୁ। ଦୀର୍ଘ ଓ ଭୟଙ୍କର ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ ସତ୍ୟ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ଲଗ୍ନ, ସେ ଭ୍ରମରେ ଡୁବେନାହିଁ, ଯେପରି ଆଲୋକର ତୁଣ୍ଡ ଅନ୍ଧକାରରେ ହେଉନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ମନର ସ୍ପଷ୍ଟ ହ୍ରଦୟରେ ଅନ୍ୱେଷଣର କମଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖିଲିଛି, ସେମାନେ ହିମାଳୟ ପରି ଚମକେ। ଯେଉଁମାନେ ବିବେକ ବିନା ମୂଢ଼ତାରେ ତଳିଗଲେ, ସେଠାରେ ବଜ୍ରପାତ ଅପରିଗ୍ରହ ରହିଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ପାଇଁ ଯକ୍ଷ ଚନ୍ଦ୍ର। ଯିଏ ବିବେକ ବିହୀନ, ତାହାକୁ ଦୂରେ ରଖ; ସେ ଦୁଃଖର ଢେର, ଦାଳିବା କୁହିରା, ଓ ଖରାପ ଲତାରେ ଖରାପ ମଧୁ ଭଳି। ଯେଉଁମାନେ ଦୁର୍ଲଭ, ଦୁର୍ବ୍ୟବହାରୀ ଓ ଅବିଶ୍ୱାସ୍ୟ, ସେମାନେ ଅନ୍ୱେଷଣ ବିନା ଅନ୍ଧକାରରେ ଭୂତ ପରି ଚମକନ୍ତି। ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଏହି ବିବେକ ବିହୀନ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦୂରେ ରଖ, ସେ ଜଣେ ପୁରୁଣା ଗଛ ପରି, ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ। ଯେଉଁ ସତ୍ତ୍ୱ, ଯାହାର ମନ ଆଲଗା ଓ ଆକାଂକ୍ଷାର ଦବାନଳରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ପରମ ସନ୍ତୋଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ, ଯେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ନିଜେ ଶିତଳ। ଉଦିତ ବିବେକ ସର୍ବଦେହକୁ ଶୀତଳ କରି ଏହାକୁ ଅତି ଶୋଭାମୟ କରେ, ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଯେପରି ବିଶ୍ୱକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥାଏ। ବୁଦ୍ଧି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟର ପତାକା ପାଇଁ ଶୁଭ୍ର ଚାମର ପରି ଚମକେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ରାତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକ ଦଶ ଦିଗକୁ ବିକାଶିତ କରି, ସଂସାର ଜନିତ ଭୟ ଦଳି ଦେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକେ। ଏକ ଶିଶୁ ନିଜ ଭ୍ରମିତ ମନରେ ଯେଉଁ ଭୂତକୁ ରାତିରେ ଦେଖି ଭୟଭୀତ ହୁଏ, ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଗଳିଯାଏ। ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଘଟଣା ବୁଦ୍ଧି ଚଳନ ବିନା ଅସତ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିର ତଳୱାର ଛୁଇଁଲେ, ଏହି ମିଥ୍ୟା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଛେଦିତ ହୁଏ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ସଂସାର ଭୂତ, ଯାହା ନିଜ ଭ୍ରମିତ ମନ ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥାଏ ଓ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଆଣେ, ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଗଳିଯାଏ। ଏହି ନିର୍ମଳ, ଅକ୍ଷୁବ୍ଧ, ଅନନ୍ତ ଓ ଅନାଶ୍ରିତ ଏକତା ଅବସ୍ଥାକୁ ବୁଦ୍ଧିର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୃକ୍ଷର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ବୋଲି ଜାଣ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ସ୍ଥିର, ଉଚ୍ଚ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ନିଶ୍ଚଳତାର ଆନନ୍ଦରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅକାଂକ୍ଷା ଶୀତଳତା ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ, ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ରର ଶିତଳତା ପରି।