ମହାପୁରୁଷ ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ ରାଘବ! ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର, ସେଉଁଠି ମନ ଆପଣେ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ; ଏହି ପ୍ରକାର ଶାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖି ଯେପରି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲାଗେ, ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦେଖି ତାହା ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ମୃଦୁତା ଓ ଶାନ୍ତିରେ ଅବିଚଳିତ, ସେଉଁଠି ପରମ ସତ୍ୟ ଆପଣେ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ। ଏପରି ଶାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ, ସେ କଠୋର କିମ୍ବା ସ୍ନିଗ୍ଧ ଯେହେଉଁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମାଆ ପ୍ରତି ଯେପରି ଭରସା କରନ୍ତି, ସେପରି ଭରସା କରନ୍ତି। ଏହି ଶାନ୍ତି ଅନ୍ତଃକରଣର ଅମୃତ ଧାରା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ତାହା ନ କୌଣସି ରସ ପାନରେ, ନ କୌଣସି ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ମିଳେ। ଏହି ଜୀବନ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ଏବଂ ଅଭିଲାଷାର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବନ୍ଧା ମନକୁ ତୁମେ ଏହି ଶାନ୍ତିର ଅମୃତ ଧାରା ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କର। ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଯେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଅ, ଶାନ୍ତ ମନରେ କଲେ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର ଲାଗିବ; ଅନ୍ୟଥା ମନରେ ଏହି ମଧୁରତା ଆସିବ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଏହି ଶାନ୍ତିର ଅମୃତରେ ସ୍ନାନ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ମୁଁ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ଯେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଯୋଡାଯାଇପାରେ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥାଏ, ସେଠି ଭୂତ, ପିଶାଚ, ଦୈତ୍ୟ, ଶତ୍ରୁ, ବାଘ, ସର୍ପ—କେହି ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁତା ରଖିନଥାନ୍ତି। ଏହି ଶାନ୍ତିର ଅମୃତ କବଚ ଯାହା ଉପରେ ରହିଛି, ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ବିଧା ହୋଇପାରେ ନାହିଁ; ଯେପରି ହୀରା ଶିଳାକୁ ବାଣ ଭେଦିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି ଶାନ୍ତି ଓ ନିଶ୍ଚଳ ଚରିତ୍ରର ଶୋଭାରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଲୋକ ଏକ ରାଜା, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ତଃପୁର ନାରୀମାନେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏତେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏନାହିଁ। ଲୋକମାନେ ଜୀବନରୁ ବଡ଼ ପ୍ରିୟ କିଛି ଦେଖି ଯେତେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଏକ ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖି ପାଆନ୍ତି। ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁଠି ନିୟମିତ ଓ ଶାନ୍ତ ଜୀବନ ଅନୁଷ୍ଠିତ, ସେଉଁଠି ସେଉଁ ଲୋକ ଏକମାତ୍ର ଜୀବନ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ। ଯେଉଁ ଶାନ୍ତ ଓ ନମ୍ର ମନ ଥିବା ଲୋକ କୌଣସି ମଙ୍ଗଳ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାହାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଦର୍ଶନ, ଭୋଜନ କିମ୍ବା ଘ୍ରାଣରେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ବିଷାଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେହି ଲୋକ ଶାନ୍ତ କହାଯାନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସମଭାବାନ୍ତ, ଇଚ୍ଛା କିମ୍ବା ଅସ୍ୱୀକୃତି କରନ୍ତିନାହିଁ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁଶାସନ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ଲୋକ ଶାନ୍ତ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ମନ ଶରତ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଅଚଞ୍ଚଳ, ମୃତ୍ୟୁ, ଉତ୍ସବ କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ, ସେଉଁ ଲୋକ ଶାନ୍ତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରହି ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧ ଅନୁଭବ କରନ୍ତିନାହିଁ, ତାଙ୍କର ମନ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ପରି ସ୍ଥିର ଓ ଶାନ୍ତ—ସେଉଁ ଲୋକ ଶାନ୍ତ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅମୃତ ଧାରା ପରି ମଧୁର ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଦେଉଛି, ସେଉଁ ଲୋକ ଶାନ୍ତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଭିତରେ ବାହାରେ ଯେ କିଛି କରନ୍ତି, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପବିତ୍ର ମନରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେଉଁ ଲୋକ ଶାନ୍ତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଦୁର୍ଘଟନା କିମ୍ବା ବିପ୍ଳବରେ, ଯୁଗ ଶେଷରେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଜଳିଯିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମାନ୍ୟ ଓ ଅପ୍ରଭାବିତ, ସେଉଁ ଲୋକ ଶାନ୍ତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଅନ୍ତରେ ଶିତଳତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ମନସ୍ଥିତିରେ ଡୁବି ପଡ଼ନ୍ତିନାହିଁ, ଜଗତରେ ବିମୂଢ ନ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେଉଁ ଲୋକ ଶାନ୍ତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିରନ୍ତର ଲାଗି ଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମନ ଆକାଶ ପରି ନିର୍ମଳ, ସେଉଁ ଲୋକ ଶାନ୍ତ। ତ୍ୟାଗୀ, ପଣ୍ଡିତ, ଯଜ୍ଞକାରୀ, ରାଜା, ବଳଶାଳୀ, ଧର୍ମିକ—ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଶାନ୍ତ ଲୋକ, ସେଉଁ ଅସଲି ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏହି ଶାନ୍ତିରେ ଲିନ ଗୁଣମାନ୍ୟ ମହାନ୍ମାନେ ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ସନ୍ତୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ସମଭାବା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଗୁଣର ସୀମା, ପୁରୁଷତ୍ୱର ବିଶିଷ୍ଟ ଅଲଙ୍କାର, ବିପଦରେ ନିର୍ଭୟତାର ଆଶ୍ରୟ, ଏହା ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଉଦ୍ଭାସିତ। ହେ ରାମ, ଯେପରି ମହାନ୍ମାନେ ଅମୃତ ସ୍ଵରୂପ, ଅଚୋର୍ୟ, ଉତ୍ତମ ସମଭାବାରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରି ସଫଳତା ଲାଭ କର। ଏହି ଶାନ୍ତି ପାଇବାକୁ, ଯିଏ କାରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ପରିଶୁଦ୍ଧ ମନ ଓ ସ୍ଵ-ନିୟମ ସହିତ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହୁଏ ଓ ପରମ ପଦକୁ ଦେଖିପାରେ; କାରଣ ଅନ୍ୱେଷଣ ହେଉଛି ଏହି ଦୀର୍ଘ ସଂସାର ରୋଗର ମହାଔଷଧ। ଅନେକ ଇଚ୍ଛାରେ ପୋଷିତ ଦୁଃଖର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଅନ୍ୱେଷଣର କୁଟାରି ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ, ଏହା ପୁନି ବଢ଼ିପାରେ ନାହିଁ। ମୂଡ଼ତା, ଆତ୍ମୀୟ ହାନି, କଷ୍ଟ, ଭ୍ରମ—ଏପରି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ୱେଷଣ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପଥ। ଅନ୍ୱେଷଣ ବିନା ପରମ ଶାନ୍ତିର ଉପାୟ କିଛି ନାହିଁ; ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍କୃଷ୍ଟମନ୍ୟ ଲୋକ ଅଶୁଭ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୁଭ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି, ତେଜ, ବିବେକ, କର୍ମଫଳ—ଏସବୁ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବିସ୍ତୃତ ଅନ୍ୱେଷଣ ଉପରେ ଭରସା ରଖି, ଯୋଗ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟ ବିଚାର କରୁଥିବା ବିବେକର ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାର ସାଗର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିବା ଉଚିତ। ପବିତ୍ର ମନ, ଏକ ସିଂହ ପରି ବିବେକରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଭ୍ରମର ମହା ହାତୀକୁ ଛିରିଦେଉଛି, ଯାହାର ହୃଦୟକମଳ ଅଘାତିତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ମୂଡ଼ତାରେ ଏବଂ କାଳର ଚାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେଉଁ ଅନ୍ୱେଷଣ ଦୀପର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରକାଶ। ରାଜ୍ୟ, ବହୁ ଧନ, ଅସୀମ ଭୋଗ, ନିତ୍ୟ ମୋକ୍ଷ—ଏସବୁ ବିବେକର କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ଫଳ, ହେ ରାଘବ। ମହାନ୍ମାନେ ଯେଉଁଠି ବିଚାରରେ ପ୍ରୀତି ରଖନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିପଡ଼ନ୍ତିନାହିଁ, ଯେପରି କୁମ୍ଭ ଜଳରେ ଡୁବେନାହିଁ।