ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଦେଶର କଥା ଏପରି: ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆଶା ଛାଡ଼ି ଦେଇଥାଏ, ତାଙ୍କର ମନ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଭାବେ ସବୁଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳର ନିମ୍ନ ଭାବରେ ଏକାଗ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ କିଛି ନୂତନ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ବା ଉତ୍ସୁକତା ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ମଦମାତା ହୋଇଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଅମୃତ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ମଦମାତା କରେନାହିଁ। ସେ ମାୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଆଶା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଶିଶୁସ୍ୱଭାବର ଅଚଞ୍ଚଳତା ଛାଡ଼ି, ସେ ନିଜ ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ରହନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଅନୁଭୂତି, ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ, ଓ ଗୁରୁବାଣୀର ଏକତା ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସ୍ୱୟଂକୁ ସତତ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଅବହେଳା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯାହାକୁ ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯଦି ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଆନ୍ତି, ତଥାପି ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସମାନ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହରେ ବସିଥିବା ମୂର୍ଖତା ପରି, ଲୋକଙ୍କୁ ଏତେ କଷ୍ଟ କୌଣସି ରୋଗ, ବିଷ କିମ୍ବା ଅପଦର୍ଶ ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ମନେ ଅଲ୍ପ ଶୁଦ୍ଧି ଲାଗିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଶୁଣିବା ଉଚିତ; ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର କରିବାରେ ଏପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ। ଏହି ଉପଦେଶ ଶ୍ରବଣକୁ ମଧୁର, ଗଳ୍ପ ଓ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ସହିତ ସମଞ୍ଜସ୍ୟ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବିପଦ ଓ ଛୋଟ ଅପରାଧ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେପରି ଖଦିର ଗଛରୁ କାଣ୍ଟା ଉଠେ। ରାମ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଦୂଷିତ ଜୀବନ ଚାଲାଇବାଠାରୁ ଚଣ୍ଡାଳ ପଡ଼ାରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଘୁଞ୍ଚିବା ଉତ୍ତମ। ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁକ୍ତି ଉପାୟ ମିଳିଗଲେ, ଲୋକ ଆଉ କଦାପି ଅନ୍ଧକାର କିମ୍ବା ମୋହରେ ପଡ଼ିନଥାନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର କମଳ ତୃଷ୍ଣାରେ ଅନ୍ଧାର ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ବିବେକ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶୁଭ୍ର ପ୍ରଭା ଉଦୟ ହେଲେ ସେ କମଳ ଖୋଲିଯାଏ। ସଂସାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ମୋ ପରି ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହ ଗୁରୁ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଆଧାରରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଜୀବନେ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ହରି, ହରା ଓ ଅନ୍ୟ ମହାମୁନିମାନେ ପରି ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ଚଳନ୍ତି; ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ହେବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଅସୀମ, ଆନନ୍ଦ ତ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରି ଅସ୍ଥାୟୀ; ଏହିପରି ଆନନ୍ଦରେ ମନ ଲାଗିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୁଃଖ ସହିତ ବନ୍ଧା। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଅନନ୍ତ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ଏବଂ ସିଦ୍ଧିର ସାର, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିବାକୁ ବୁଝିଥିବା ଲୋକ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଉଚିତ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯେଉଁମାନେ, ସେମାନେ ଲୋକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଉତ୍ତମ ପାତ୍ର; ଯାହାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଅତିଶୟ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଶ୍ଚିତ। ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ଭୋଜନ, ଭୋଗ ଓ ରାଜ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଯାହାଙ୍କର ମନ ଦୁଷିତ, ସେମାନେ ଅନ୍ଧ ଓ ଖାଲି ଢୋଲ ପରି। ଯେଉଁମାନେ ଭୋଗରେ ଲିନ, ଚତୁର, କୁଟିଲ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଥିବା, ମିତ୍ର ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ ଯଦ୍ୟପି ମନରେ ଶତ୍ରୁତା ରଖିଥାଏ—ଏହି ମୋହିତ ଲୋକମାନେ ଅଜ୍ଞାନର ଅଳସ୍ୟରେ ଏକ ଦୁଃଖରୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖ, ଏକ ଭୟରୁ ଅନ୍ୟ ଭୟ, ଏକ ନରକରୁ ଅନ୍ୟ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ରାମ, ଯେଉଁମାନେ ପରସ୍ପର ନାଶ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ, ସେମାନେ କଦାପି ମଙ୍ଗଳ ଦେଖିନାହାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରଭା ପରି ଅସ୍ଥାୟୀ। ଯେଉଁ ମହାପୁରୁଷମାନେ ନିର୍ଲିପ୍ତ, ଏକାନ୍ତରେ ବାସ କରନ୍ତି, ତୁମ ପରି ରାମ, ସେମାନେ ପୂଜ୍ୟ; ସେମାନେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟର ଭାଗୀ। ଉତ୍ତମ ବିବେକ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଓ ତାହାର ବିପଦ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମୃଗମାୟା ସଂସାରରେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଅସାବଧାନ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ବିଷର ଭ୍ରାନ୍ତି ଓ ମୋହ ଦେଇଥାଏ; ସେ ନିତ୍ୟ ବିବେକୀ ରହିବା ଉଚିତ। ଏହି ସଂସାରରେ ଯିଏ ଅସଙ୍ଗ ରହିଥାଏ, ସେ ଜଣେ ଜଳନ୍ତ ଘରରେ ଶୋଇଥିବା ବା ଧାରାବାହିକ ବନ୍ୟାର ପଥରେ ଶୋଇଥିବା ଲୋକ ପରି। ନିଶ୍ଚୟ, ଏମିତି ଏକ ଅବସ୍ଥା ଅଛି—ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଆଉ କେବେ ଫେରିବା ନାହିଁ, ଏବଂ ଏଠିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ କେବେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ; ଏହା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇପାରନ୍ତି। ଯଦି ତଦନ୍ତ କଲେ ଏହା ନଥିଲେ, ତେବେ ତୁମର କିଛି ଦୋଷ ନାହିଁ; ଯଦି ଏହା ଅଛି, ତେବେ ତୁମେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବ। ଯେତେବେଳେ ଲୋକ ମୁକ୍ତି ଉପାୟ ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ, ସେଉଁଠି ସେ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ। ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥା ବ୍ୟତୀତ ଅଚଳ ଶାନ୍ତି ଓ ନିର୍ଭୀକତା ମିଳେନାହିଁ। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତିରେ କଷ୍ଟର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ନା ବନ୍ଧୁ, ନା ଧନ, ନା ଆତ୍ମୀୟ କୌଣସି ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବେ। ନା ହାତ-ପାଉଁ ଚଳାଇବା, ନା ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଯିବା, ନା ଅତିଶୟ ତପସ୍ୟା, ନା ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳୀର ଆଶ୍ରୟ ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ଅବସ୍ଥା କେବଳ ମନକୁ ବଶ କରିବା ଓ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ଏକମାତ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରତି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମିଳେ। ଏହା କେବଳ ବିବେକ ଓ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଲୋକ ଦୁଃଖର ଜାଲ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ନିଜେ ବସି ଏହା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ, ସେମାନେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଏଠିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ ଆଉ ଶୋକ କିମ୍ବା ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦର ସାରସୀମା ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ସେମାନେ ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରବାହକୁ ଏକ ମୂଳ ଅମୃତ ଭାବେ କହନ୍ତି। କାରଣ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ସମସ୍ତେ ଅନିତ୍ୟ, ଏହିଠି କେବେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ; ଯେପରି ମୃଗମାୟାରେ ପାଣି ନାହିଁ। ତେଣୁ ମନ ଉପରେ ଅଧିକାର କରିବା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଶାନ୍ତି ଓ ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ; ଅନନ୍ତ ଶାନ୍ତିର ଭୋଗରୁ ପ୍ରକୃତ ସୁଖ ମିଳେ।