ହେ ରାମ, ଏହି ସଂସାର ଜୀବନ ଏକ ଅସହ୍ୟ ବ୍ୟାଧି ଭଳି, ଯାହା ମୋହର ବିଷରେ ଦୂଷିତ। କିନ୍ତୁ ଯୋଗର ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଏହି ବ୍ୟାଧିକୁ ଶାନ୍ତ କରେ, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ବିଷନାଶକ ଶକ୍ତି ବିଷକୁ ନଶ୍ୱ କରେ। ଯେମିତି ହରି, ହର, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଚିନ୍ତା ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, ସେପରି ଦେହରେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଗତରେ ଜାଗୃତ ବୁଦ୍ଧି ସହ ବିହାର କରନ୍ତି। ଯେବେ ଏହି ମୋହ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଅଜ୍ଞାନର ଘନ ମେଘ ହଟିଯାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଜଣାପଡ଼େ, ଆତ୍ମାକୁ ନିଜ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ—ସେ କିମ୍ବା ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ସହ ବିଚାର କରି, କିମ୍ବା ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଚଲିଯାଇଛନ୍ତି ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଖି—ତେବେ ଏହି ସଂସାର ଭ୍ରମଣ ଏକ ଖେଳ ଓ ଆନନ୍ଦ ହୁଏ। ଯେବେ ମନର ସାର ହୃଦୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଦୀପ୍ତ ରହେ, ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଏକତାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଅନ୍ତଃକରଣ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ—ତେବେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟ ସତ୍ୟ ଏହି ସଂସାର ଭ୍ରମଣକୁ ମଧୁର ଖେଳ କରିଦିଏ। ଏହି ଦେହ ଏକ ରଥ, ଏହାର ଦୃଢତା ରଥର ଦୃଢତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଘୋଡ଼ାର ଚାଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ପନ୍ଦନ ବାୟୁ, କିନ୍ତୁ "ମୁଁ" ଅପରିମିତ, ଅନନ୍ୟ, ଏଠିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି। ଦେହୀ ଭାବରେ ମୁଁ ଯଦିଓ ଏହି ସଂସାରରେ ଚଳିଯାଏ, କିମ୍ବା ପରମ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖି, ଏହି ସଂସାର ମାତ୍ର ଏକ ଖେଳ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିର୍ଭର କରି, ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମାରେ ଦୃଢ଼ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ସ୍ପଷ୍ଟ, ସେମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ଅଶାନ୍ତି ଓ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି, ନବ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପରି ବିହାର କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କିଛି ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପର ଆଶା ରଖନ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସିଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ନିଜେ ଥିବାକୁ ଶିଖାନ୍ତି, ତ୍ୟାଗ ଓ ଗ୍ରହଣ ଭାବକୁ ଛାଡ଼ି ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ଆସନ୍ତି ତଥାପି ଆସନ୍ତି ନାହିଁ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି ତଥାପି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, କାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ ତଥାପି କରନ୍ତି, କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ ତଥାପି କହନ୍ତି। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନୁଭୂତି ଉପରେ ଯେଉଁଠାରେ ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗର ଭାବ ଥାଏ, ସେସବୁ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ। ଯେବେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଛାଡ଼ାଯାଏ, ମନ ମଧୁର ଚଳନରେ ସବୁଠାରେ ସୁଖ ପାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳର ନିମ୍ନ ଶାନ୍ତି ପରି ଅଡ଼ିଗ ରହେ। କିଛି ନ ସୃଷ୍ଟି କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜିଜ୍ଞାସା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ମନରେ ମଦ ଆସେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଅମୃତ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ମଦାନ୍ଧ କରିପାରେ ନାହିଁ। ସେ ମାୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ, କାମନା ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ; ଶିଶୁସ୍ୱଭାବର ଚଞ୍ଚଳତା ଛାଡ଼ି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ ଅନୁଭୂତି, ଶାସ୍ତ୍ରର ତାତ୍ପର୍ୟ ଓ ଗୁରୁବାଣୀ ଏକତାରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ, ସେଠି ଆତ୍ମା ସଦା ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ। ଯେଉଁଜଣେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପେକ୍ଷିତ, ସେଉଁଠାରେ ବଡ଼ ଅପଦ୍ରବ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସମାନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ମୂର୍ଖତା ପରି ଲୋକମାନେ ଆଉ କୌଣସି ରୋଗ, ବିଷ କିମ୍ବା ବିପଦ ଦ୍ୱାରା ଏତେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ମନେ ଅଲ୍ପ ସଂସ୍କାର ଅଛି, ସେମାନେ ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ଏହିଠାରେ ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶାସ୍ତ୍ର ନାହିଁ। ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣିବାକୁ ମଧୁର, କଥା ଓ ଉଦାହରଣରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ତାତ୍ପର୍ୟ ସହ ସମଞ୍ଜସ। ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅପରାଧ ଅତିକ୍ରମ କରିବା କଷ୍ଟକର, ସେମାନେ ମୂଳତଃ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେପରି ଖଦିର ଗଛରୁ କାଁଟା ଉଠେ। ଏ ରାମ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଦୁଃଖିତ ଜୀବନ ଚାଲାଉଥିବାଠାରୁ ଚଣ୍ଡାଳ ଗ୍ରାମରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ବିହାର କରିବା ଉତ୍ତମ। ମୁକ୍ତିର ଉପାୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଦେଖିଲେ, ମଣିଷ ପୁଣି ଅନ୍ଧକାର କିମ୍ବା ମୋହରେ ପଡ଼ିନଥାଏ। ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ପଦ୍ମ କାମନାର ଅନ୍ଧକାରରେ ସଂକୁଚିତ ରହେ, କିନ୍ତୁ ବିବେକର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭା ଦେଖିଲେ ଏହା ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହୁଏ। ସଂସାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ମୋ ପରି ସହଚରଙ୍କ ସହ ଗୁରୁ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଆଧାରରେ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍। ଜୀବନମୁକ୍ତମାନେ ଏଠାରେ ହରି, ହର, ଅନ୍ୟ ମହାମୁନିମାନେ ଯେପରି ବିହାର କରନ୍ତି, ସେପରି ରଘୁନନ୍ଦନ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ବିହାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଏଠି ଦୁଃଖ ଅନେକ, ଆନନ୍ଦ କ୍ଷଣିକ; ଏହିପରି ଆନନ୍ଦରେ ମନ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୁଃଖ ସହିତ ବନ୍ଧା। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଅନନ୍ତ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ, ସେଇ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ପରମ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଶ୍ଚଳ, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟର ପାତ୍ର। ଯେଉଁମାନେ ଭୋଜନ, ଭୋଗ ଓ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗରେ ମାତ୍ର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଷ୍ଟ, ସେମାନେ ଅନ୍ଧ ଓ ଖାଲି ଢୋଳ ପରି। ଯେଉଁମାନେ ଭୋଗରେ ଲିନ, ଚତୁର, କୁଟିଲ, ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ, ମିତ୍ର ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ମନରେ ଶତ୍ରୁତା ରଖନ୍ତି—ଏମାନେ ମୂଢ଼ ଅଜ୍ଞାନରେ ଅଳସ୍ୟ, ଏକ କଷ୍ଟରୁ ଅନ୍ୟ କଷ୍ଟକୁ, ଏକ ଦୁଃଖରୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ, ଏକ ଭୟରୁ ଅନ୍ୟ ଭୟକୁ, ଏକ ନରକରୁ ଅନ୍ୟ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏ ରାମ, ଯେଉଁମାନେ ପରସ୍ପର ନାଶର ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ଦେଖିନଥାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ରେଖାବିଜ୍ଞାନ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷଣିକ। ଯେଉଁ ମହାନ୍ଭାବ ନିରାସକ୍ତ ଓ ଏକାନ୍ତବାସୀ, ତୁମ ପରି, ସେମାନେ ପୂଜ୍ୟ; ସେମାନେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ପରମ ବିବେକ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସରେ ନିର୍ଭର କରି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ୍।