ଏହି ଉପଦେଶରେ, ମୁନି ମହାର୍ଷି ତାଙ୍କର ଅମୂଳ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ରାମଙ୍କୁ କହିବାରେ କହିଲେ—"ଯେତେବେଳେ ମନ ଅଧିକ ଜଡ ଓ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଅଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ଏହା କଠୋର ପାଣି ବା ପାଥର ପରି ଅଚଳ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ରଘୁନନ୍ଦନ ରାମ, ତୁମେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅର୍ଥର ଗଭୀର ଅନୁଭବ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ତୁମର ଅନ୍ତଃକରଣ ଜାଗୃତ, ଜଣେ ନବପ୍ରଭାତରେ ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି ଚମକୁଛ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟି ଶ୍ରବଣ କରିବା ଓ ବୁଝିବା ପାଇଁ ତୁମେ ଯଥାର୍ଥ ଅର୍ହ, ଯେପରି ଏକ ପଶୁ ବିନା ଅନ୍ୟ କିଛି ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ବୀଣାର ସ୍ୱର ଶୁଣିଥାଏ। ଏହି ଅବିନାଶୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ବୈରାଗ୍ୟ, ନିୟମ ଓ ସମଚିତ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱର ଧନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ପ୍ରଥମେ ମୋକ୍ଷ ଲାଗି ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ସତ୍ସଙ୍ଗ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମିତ ଅନୁଶାସନ ଦ୍ୱାରା ବିବେକ ଉପଜାଇବା ଉଚିତ। ଏହି ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ମୂଢତାକୁ, ଯାହା ସଂସାର ଦୁଃଖ ଓ ଅନର୍ଥର ମୂଳ, ସେହି ବିଷବୃକ୍ଷର ମୂଳକୁ ଉପାଡ଼ି ଫେଙ୍କିବା ଦରକାର। ଏହି ମୂଢତାର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ନାଶ ହେଉଛି—ଯେତେବେଳେ ମନ ଅଳ୍ପ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ମନର ଭିତରେ ଅନର୍ଥ ଆଶା ଓ ମୂଢତାର ସର୍ପବିଳ ଚଳାଏ, ମନ ଅନ୍ତଃକୁ ଅଭିମୁଖୀ ହୋଇ ଚୋଟ ଚମଡ଼ ପରି ସିଂକୁଏ। କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯଥା ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ପରି ସତ୍ୟକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଘଟିଥିବା କଥାକୁ ନିପୁଣ ଭାବେ ବିଚାର କରନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତଃକରଣ ଖୋଲିଥାଏ, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ପୁରୁଷ ବୋଲି ଚିହ୍ନତି। ତୁମର ମନ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବିସ୍ତୃତ, ଉତ୍କଳ ଚିନ୍ତନର ଶୀତଳ ଚାୟାରେ ଉଜ୍ୱଳ, ତୁମେ ନିର୍ମଳ ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଆକାଶ ପରି ଚମକୁଛ। ଏହିପରି ଗୁଣ ଥିବା ତୁମେ, ରଘୁନନ୍ଦନ, ସତ୍କାର ଯୋଗ୍ୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ମୋ କଥା ବୁଝିପାରୁଛ, ଏହିଠାରେ ମୁଁ ଆଉ ଅଧିକ କହିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ। ତୁମେ ରଜସ ଓ ତମସ ରହିତ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ମନରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶ୍ରବଣ କର। ପ୍ରଶ୍ନକାରୀର ସମସ୍ତ ଗୁଣ ତୁମେ ଧାରଣ କରିଛ, ମୋରେ କଥାକାହିବାର ଗୁଣ ଅଛି, ଯେପରି ମଣିମାଣିକ୍ୟ ରତ୍ନ ମହାସାଗରରେ ଥାଏ। ବିବେକ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣରେ ଶିତଳତା ପାଏ, ସେପରି ତୁମେ ବୈରାଗ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି କରିଛ। ଶିଶୁକାଳରୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ନିର୍ମଳ ଓ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ଗୁଣ ଅଭ୍ୟାସ କରିଛ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ପଦ୍ମ ତଣ୍ଡ ଅବିରତ ହୋଇ ଥାଏ। ଏହିପରି ତୁମେ ଏହି କଥା ଶୁଣିବାରେ ଯଥାର୍ଥ ଅର୍ହ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା କୁମୁଦ ଫୁଲ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ ଖିଲିପାରେ ନାହିଁ, ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନ ତୁମେ ବିନା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଉଦ୍ୟମ କିମ୍ବା ଅନୁଭୂତି ଥାଏ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କଲେ ସେସବୁ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ଯଦି ଜିଜ୍ଞାସୁଙ୍କର ମନ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ବିଶ୍ରାମ ନ ପାଏ, ଏହି ସଂସାରର ଅନେକ ଚିନ୍ତାର ଭାର କିଏ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ? ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଓ ଭାବନା ଗଲାପରେ ପାହାଡ଼ର ଶିଳା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଳୟ ଝରଣାରେ ଭାସିଯିବା ପରି ହେଉଛି। ରାମ, ଏହି ମୃଗମାୟା ଦ୍ୱାରା ବିଷାକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ରୋଗ ଯୋଗ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ପାଏ, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱିଷ ନିବାରଣ କରେ। ଯେପରି ହରି, ହର, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନରେ ଅଚଳ ଓ ନିର୍ବିକାର ରହନ୍ତି, ସେପରି ଜେଉଁ ମହାନ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଅନ୍ତଃପ୍ରଭାର୍ଥ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଗତରେ ଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିହାର କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ମୃଗମାୟା ଶେଷ ହୁଏ, ଅଜ୍ଞାନର ଘନ ମେଘ ହଟିଯାଏ, ତାହାପରେ ସତ୍ୟ ଜଣାପଡ଼େ, ଆତ୍ମା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ—ବିଦ୍ୱାନଙ୍କ ସହ ବିଚାର କିମ୍ବା ଉପାଦାନ ଓ ଅନୁପାଦାନ ଦେଖି—ତେବେ ଏହି ସଂସାର ଲୀଳା ଓ ଆନନ୍ଦ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟରେ ଚିତ୍ତ ସ୍ଫଟିକ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରହିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ଅନୁଭୂତିରେ ଏସିଯାଏ, ଅନ୍ତଃକରଣ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ—ତେବେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଦେଖି ସଂସାର ଲୀଳା ଓ ଆନନ୍ଦ ହୁଏ। ଏହି ଦେହର ଦୃଢତା ରଥ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଚଳନ ଘୋଡ଼ା, ସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ଷୋଭ ବାୟୁ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଅପରିମିତ, ଅନନ୍ୟ, ଅବିଭକ୍ତ—ଏଠି କିଛି ନୁହେଁ। ଦେହୀ ଭାବେ ଦୁନିଆରେ ଘୁଡ଼ିବି କିମ୍ବା ପରମାର୍ଥ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତଥ୍ୟ ଦେଖିବି, ଏହି ସଂସାର ମୋ ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ଖେଳ ମାତ୍ର। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିର୍ଭର କରି, ଯେଉଁମାନେ ଆତ୍ମା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବୁଦ୍ଧି ସ୍ଫଟିକ ତାଙ୍କରେ ରହିଛି, ସେମାନେ ନିର୍ବିକାର ଭାବେ ନିତନୂତନ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପରି ବିହାର କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଭିକ୍ଷା ମାଗନ୍ତି ନାହିଁ, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ମଧ୍ୟ କିଛି କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅବିଚଳ, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜରେ ବିସ୍ଥାପିତ କରନ୍ତି, ତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ ଧାରଣାରୁ ମୁକ୍ତ ଅଟୁଟ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେମାନେ ଆସନ୍ତି ଓ ନାଆସନ୍ତି, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଆନ୍ତି କିନ୍ତୁ ଯାନ୍ତି ନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଓ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କଥା କହନ୍ତି କିନ୍ତୁ କହନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ଓ ଦୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାରେ ସେମାନେ ଲୟ ପାଉଛନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ମନ ମୃଦୁ ଭାବରେ ସବୁଠି ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳ ପରି ନିଶ୍ଚଳ ରହେ। ସେମାନେ କିଛି ନ ସୃଷ୍ଟି କରି, କିମ୍ବା କୌତୁହଳ ଶୁନ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ମଦ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଅମୃତ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ମଦ ଦେଉ ନାହିଁ। ସେମାନେ ମାୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଇଚ୍ଛା ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ; ଶିଶୁ ସ୍ୱଭାବ ତ୍ୟାଗ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚମକୁଛନ୍ତି।