ଓ ରାମ, ତୁମେ ମହାନ୍, ନିର୍ଲିପ୍ତ ଓ ଜ୍ଞାନୀ; ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ବିଶିଷ୍ଟ ଭାବରେ ରହିଛ। ତୁମ ମନ ଭିତରେ ଏକ ସତ୍ୟ ଅନୁଭବ ଏମିତି ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଛି, ଯେପରି ଅଳ୍ପ ଜଳରେ କେସର ଗୁଡିକ ଶୋଷିତ ହୋଇ ଚାପ ଉପରେ ଲଗିଯାଏ। ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଅତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଶୁଣିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ, ଏହି ବୁଦ୍ଧି ତାହାର ଅର୍ଥକୁ ଏମିତି ଭେଦ କରେ, ଯେପରି ରବିକିରଣ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ମୁଁ ଯାହା କହୁଛି, ସେଥିରେ ତୁମେ ଏକାଗ୍ର ହୃଦୟରେ ରଖ; ନହେଲେ, ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୁଁ ଏଠାରେ ଅନବସ୍ଥା କଥା କହୁନି। ଏହି ଜଗତରେ ମନ ଏକ ବନରେ ମାକାଡ଼ ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର; ଏହି ମନକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୃଦୟରେ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କର, ତାପରେ ଉତ୍ତମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶୁଣ। ଅବିବେକୀ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଅପୁନ୍ୟର ସଂଗତିକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍; କାରଣ ପୁନ୍ୟବାନ୍ ମାନେ ମାନ୍ୟତାର ଯୋଗ୍ୟ। ପୁନ୍ୟବାନ୍ ମାନଙ୍କ ସଂଗରୁ ବିବେକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ବିବେକ ରୂପୀ ବୃକ୍ଷର ଦୁଇଟି ଫଳ—ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମୋକ୍ଷ ଦ୍ୱାରରେ ଚାରି ଟି ଦ୍ୱାରପାଳ ଅଛନ୍ତି—ଶାନ୍ତି, ବିଚାର, ସନ୍ତୋଷ ଓ ପୁନ୍ୟବାନ୍ ମାନଙ୍କ ସଂଗ। ଏହି ଚାରିଟି ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇ, ତିନି କିମ୍ବା ସବୁକୁ ଉଦ୍ୟମରେ ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏମିତି ଦ୍ୱାର ଖୋଲି ମହାରାଜା ମୋକ୍ଷର ରାଜପାଳେସ୍ ରେ ପ୍ରବେଶ ହୁଏ। ଏହି ଚାରି ଟି ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏକୁ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ ଦେଇ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ୍; କାରଣ ଏକ ଉପରେ ଅଧିକାର ହେଲେ, ସବୁ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆସେ। ବିବେକ ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ର, ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ତେଜସ୍ୱୀତାର ରୂପ, ଅଳଙ୍କାର, ଏବଂ ପାତ୍ର; ଯେପରି ରବି ସମସ୍ତ ଆଲୋକର ରୂପ। ଅବିବେକୀ ମନ ବେଶି ଗାଢ଼ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅଚଳ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଜଳ ଶୀତ ହୋଇ ଜମିଯାଏ, କିମ୍ବା ପଥର ଭଳି। କିନ୍ତୁ ରାଘବ, ତୁମେ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ବୁଝିବାର ଶକ୍ତିରେ ଶୋଭିତ, ତୁମ ଅନ୍ତଃକରଣ ଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି, ଯେପରି ପ୍ରଭାତରେ ପଦ୍ମ ଫୁଟେ। ତୁମେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଶୁଣିବା ଓ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଶୁଣ, ଯେପରି ବୀଣା ଶବ୍ଦକୁ ଶୁଣିବାକୁ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ସୁକ୍। ବିରକ୍ତି, ନିୟମ ଓ ସମତାର ଧନ ସହିତ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ତୁମେ ଏହି ଅବିନାଶୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବ; ଏହା ଅନଶ୍ୱର ଅବସ୍ଥା। ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ବିବେକ ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଉଚିତ୍, ଶାସ୍ତ୍ର, ପୁନ୍ୟବାନ୍ ସଂଗ, ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମର ମାଧ୍ୟମରେ। ଉଦ୍ୟମରେ ଅବିବେକ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯାହା ଏହି ବିଷ ମୂଳ ଜଗତର ଦୁଃଖର ଉତ୍ସ, ଭ୍ରମର ରାତିର କାଳି। ଅବିବେକ ନଷ୍ଟ ହେବାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପାୟ ଏହି—ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଅଳ୍ପ ଶୋଧିତ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା। ମନ ଭିତରେ ଅନର୍ଥ ଆଶା ଓ ଅବିବେକ ର ମାନ୍ଦ ବିଷାଳ ଗୁହା ଭଳି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ମନ ଶୁଷ୍କ ଛାଲ ଭଳି ସଂକୋଚିତ ହୋଇଯାଏ। ବିବେକୀ ମାନେ ଏହି ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିଥାଏ। ଯାହାର ମନ ଉତ୍ତମ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ମୁକ୍ତ, ଏବଂ ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ନିପୁଣ ଭାବେ ବିଚାର କରେ, ସେ ଏକ ସତ୍ୟ ପୁରୁଷ। ଶୁଧ୍ଧ ଓ ବିସ୍ତୃତ ମନ, ଉତ୍ତମ ବିବେକର ଶୀତଳ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ତେଜସ୍ୱୀ, ତୁମେ ନିର୍ମଳ ହୃଦୟରେ ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଆଲୋକ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଓ ରାଘବ, ତୁମେ ମାନ୍ୟ, ତୁମ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ତୁମେ ଜଣା କିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା; ତୁମେ ଯାହା କୁହାଯାଏ ଏହା ବୁଝିପାରିବା; ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆଉ ଅଧିକ କହିବାକୁ ମୁଁ ଉତ୍ସୁକ। ନିଜରେ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ ରହିତ, ଶୁଧ୍ଧ ସତ୍ୱ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ମନକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କର, ଏବଂ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶୁଣିବାକୁ ସ୍ଥିର ରୁହ। ପ୍ରଶ୍ନକାରୀର ସମସ୍ତ ଗୁଣ ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିଛ; କଥାକାରର ଗୁଣ ମୋରେ ଅଛି, ଯେପରି ମଣି ର ତେଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ସମୁଦ୍ରରୁ। ତୁମେ ବିବେକ ଓ ବିରକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ନିର୍ଲିପ୍ତି ପାଇଛ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣରୁ ଶୀତଳତା ପାଏ। ଶାଇଶବ ଦିନରୁ ତୁମେ ନିର୍ମଳ ଓ ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଅଭ୍ୟାସ କରିଛ, ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଲୋଟସ୍ ର ଦଣ୍ଡ ଅବିରତ ଏବଂ ପବିତ୍ର। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୁ ମୁଁ କହିବାକୁ ଯାଉଛି; ତୁମେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାରେ ଏକାମତ୍ର ଯୋଗ୍ୟ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ନିର୍ମଳ କୁମୁଦ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫୁଟିପାରେ ନାହିଁ, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ ତୁମେ ନାହିଁ ହେଲେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନି। ଯେତେ undertaking ଓ perception ଅଛି, ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ନିର୍ବାଚନ କରିଲେ ସେଗୁଡିକ ଶାନ୍ତି ପାଇଯାନ୍ତି। ଯଦି ଜିଜ୍ଞାସୁ ମନ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ବିଶ୍ରାମ ନ ପାଏ, ତେବେ ଏହି ଜଗତରେ କିଏ ଅନନ୍ତ ଚିନ୍ତାର ଭାର ସହିପାରିବ? ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତା ଶାନ୍ତି ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ପାହାଡ଼ର ପଥର ସୂର୍ଯ୍ୟର ବନ୍ଧାରେ ବହିଯାଏ। ଓ ରାମ, ଏହି ଜଗତ ରୋଗ, ମୋହ ଦ୍ୱାରା ବିଷିତ, ଯୋଗ ମନ୍ତ୍ରର ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଗରୁଡ ଭିଷ ନିବାରଣ କରେ। ହରି, ହର, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଜିଜ୍ଞାସା ଓ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ନିର୍ମୁକ୍ତ, ଏମିତି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାର ଆଲୋକ ଦେଖିଥିବା ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନେ ଜଗତରେ ଜାଗୃତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବସନ୍ତି। ମୋହ ଶେଷ ହେଲେ, ଗାଢ଼ ଅଜ୍ଞାନ ମେଘ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଜଣାଗଲା, ଆତ୍ମା ଉପଲବ୍ଧ ହେଲା—ବିବେକୀଙ୍କ ସହିତ ବିଚାର କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଓ ସତ୍ୟ ଦେଖି—ତେବେ ଏହି ଜଗତ ଭ୍ରମଣ ଏକ ଆନନ୍ଦ ଓ ଖେଳ ହୋଇଯାଏ। ମନର ସାର ହୃଦୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅନୁଭବ ଏକତାରେ ଦେଖାଗଲେ, ଅନ୍ତଃକରଣ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଦେଖିବାରେ ଏହି ଜଗତ ଭ୍ରମଣ ଏକ ଆନନ୍ଦ ଓ ଖେଳ ହୋଇଯାଏ। ଶରୀର ହେଉଛି ରଥ, ଏହାର ଦୃଢତା; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଚଳାଚଳ ଘୋଡ଼ାର ଗତି; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁଭୂତି ପବନର ତରଙ୍ଗ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଅପରିମିତ, ଅନନ୍ତ, ଅଭେଦ—ଏହି କିଛି ନୁହେଁ।