ଏହି ସଂସାରରେ ଅନେକ ଲୋକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଗ୍ନ ହୋଇ, ଅନେକ ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ଜଣା ନଥିଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କ୍ରିୟାର ଅନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଯେଉଁମାନେ ଏହି ସଂସାରକୁ ଏହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ମନକୁ ଏହି ସଂସାରରେ ମଗ୍ନ ଦେଖି, ଅସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଗି ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ହାତୀ ମାନଙ୍କ ପରି ବନ୍ଧନମୁକ୍ତ ହୋଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି । ହେ ରାମ, ଏହି ସଂସାର ଜୀବନର ଅନ୍ତହୀନ ଏବଂ କଠିନ ଚେଷ୍ଟା ଶରୀର ପତନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ନ ଆସେ; ଏହା ଏକ ବିଶାଳ ଜାଲ । ଏହି ଅତିକଠିନ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ କେବଳ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଚାରର ନୌକା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ । ତେଣୁ, ଏହି ଜ୍ଞାନର ଉପାୟକୁ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ, ଏବଂ ସଦା ଏଭଳି ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ଚାଲ । ଏହି ସଂସାରର ଅନେକ ପ୍ରୟାସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅନେକ ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତରେ ଜଳିଥାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଅପସାରଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଜନ । ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଜ୍ଞାନ ଛଡ଼ା, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କିପରି ଶୀତ, ବାୟୁ, ଏବଂ ତାପ ଭଳି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦୁଃଖକୁ ସହିପାରିବେ? ମୂଢ଼ ଲୋକ ପ୍ରତି ପଦକ୍ଷେପରେ ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାର ଆକ୍ରମଣ ଦ୍ୱାରା ଜଳିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଘାସକୁ ଅଗ୍ନି ଭସ୍ମ କରେ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଓ ସଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ଭିଜା ଅରଣ୍ୟ ଭଳି ଦୁଃଖରେ ଜଳି ନାହାନ୍ତି । ସଂସାର ରେତିର ବାୟୁରେ ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗର ଝଞ୍ଜାରେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ ମନୁଷ୍ୟ କାମଧେନୁ ଗଛ ପରି ଅବିଚଳିତ ରହନ୍ତି । ସେହିପାଇଁ, କେବଳ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ସତ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଜାଗୃତ ଓ ପ୍ରମାଣିତ ଅଧ୍ୟାପକଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଦ୍ୱାରା । ଏଭଳି ଅଧ୍ୟାପକଙ୍କ କଥାକୁ ସତର୍କତା ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି କେଶରକୁ କପଡ଼ାରେ ସାବଧାନରେ ଧରାଯାଏ । ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା, ଯିଏ ଅଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଅପ୍ରମାଣିକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ସେଠାରେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଢ଼ କେହି ନାହିଁ । ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେଠାରୁ ଅଧମ କେହି ନାହିଁ, ଯିଏ ପ୍ରମାଣିତ ଜ୍ଞାନୀ ଠାରୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ତାଙ୍କ କଥା ଅନୁସରଣ କରେ ନାହିଁ । ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ କି କଥାକୁ କହିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ବିଷୟରେ ଜାଣନ୍ତି କି ନାହିଁ, ଏବଂ ତାହାନୁସାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ସେଉଁଠି ସେ ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ ପ୍ରକୃତ ପ୍ରାଜ୍ଞ । ଯିଏ କିଛି ନ ଭାବି, ଶିଶୁ ପରି ଅଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ସେ ଉଚିତ ଜ୍ଞାନ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । ପ୍ରାଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି କେବଳ ସେଉଁଠି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବେ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ବୁଝିପାରିବେ, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ; ଅଧମ ଓ ପଶୁସ୍ୱଭାବ ଲୋକଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଯଦି କେହି ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ ଏହି ଅର୍ଥ ଓ ପ୍ରମାଣର ଯୋଗ୍ୟତା ଅଛି କି ନାହିଁ, ଏହା ଚିନ୍ତା କରି ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ମୂଢ଼ ବୋଲି ପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି । ହେ ରଘୁବଂଶ ଶିରୋମଣି, ତୁମେ ଗୁଣର ଭଣ୍ଡାର ଓ ଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ; ଏବଂ ମୁଁ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଜାଣିଛି, ଏହି ଆମ ଦୁଇଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ବାଦ ଉଚିତ । ମୁଁ ଯାହା କହିବି, ତୁମେ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥକୁ ନିପୁଣତାରେ ବୁଝି, ତାହାକୁ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବରେ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ । ତୁମେ ମହାନ, ବିରକ୍ତ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ତୁମ ହୃଦୟରେ ସତ୍ୟ ଏଭଳି ବସିଯାଏ, ଯେପରି କପଡ଼ା କେଶର ଜଳ ଶୋଷିନେଇ । ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଏକାଗ୍ର ଶ୍ରବଣ ଓ ପରମ ସତ୍ୟ ବିଚାରରେ ଲାଗିଛି, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଜଳକୁ ଯେପରି ପ୍ରବେଶ କରେ, ତେଣୁ ତୁମେ ଅର୍ଥକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କର । ମୁଁ ଯାହା କହିବି, ତୁମେ ହୃଦୟରେ ସାବଧାନରେ ଧାରଣ କର; ନହେଲେ ମୋତେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୁଁ ଏଠାରେ ବ୍ୟର୍ଥ କଥା କହୁନାହିଁ । ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ, ହେ ରାମ, ସଂସାର ଅରଣ୍ୟରେ ବାନର ପରି; ଏହାକୁ ପ୍ରୟାସରେ ହୃଦୟରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ପରମ ସତ୍ୟ ଶୁଣ । ଯେଉଁମାନେ ଅବିଚାରଶୀଳ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଦୁର୍ଜନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ; କାରଣ ସଜ୍ଜନମାନେ ମାତ୍ର ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ । ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସହ ସଦା ସମ୍ପର୍କ ରଖିବା ଦ୍ୱାରା ବିବେକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏବଂ ବିବେକ ଗଛର ଦୁଇଟି ଫଳ ହେଉଛି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ । ମୋକ୍ଷ ଦ୍ୱାରରେ ଚାରିଜଣ ପାଳକ ଥାନ୍ତି: ଶାନ୍ତି, ବିଚାର, ସନ୍ତୋଷ ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ । ଏହି ଚାରିଟିଏ କିମ୍ବା ଦୁଇ, ତିନି, କିମ୍ବା ସବୁ, ଉତ୍ସାହରେ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ; ଏମାନେ ରାଜା ମୋକ୍ଷ ପାଳିସର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଦେଇଥାନ୍ତି । ଏଉଁମାନଙ୍କୁ ଏକାଦିକ ଦେହ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ; କାରଣ ଏକ ଉପାୟ ଜୟ କରିଲେ, ସବୁ ଉପାୟ ଅଧୀନ ହୁଏ । ବିବେକ ନିଶ୍ଚୟ ଶାସ୍ତ୍ର, ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ତେଜର ରୂପ, ଭୂଷଣ ଓ ପାତ୍ର; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆଲୋକର ରୂପ । ଅବିଚାରଶୀଳ ଲୋକଙ୍କ ମନ ଯେତେବେଳେ ଗାଢ଼ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଅଚଳ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଜଳ ଶୀତ ହୋଇ ବରଫ କିମ୍ବା ପାଥର ହୋଇଯାଏ । କିନ୍ତୁ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ତୁମେ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅର୍ଥର ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଜାଗୃତ ଅନ୍ତଃକରଣ ନେଇ ରହିଛ; ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମୟରେ ପଦ୍ମ ପରି । ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଏକାଗ୍ର ଶ୍ରବଣ ସହିତ ଶୁଣିବା ଓ ବୁଝିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଯେପରି ବୀଣା ଧ୍ୱନିକୁ ଶୁଣିବାକୁ ପ୍ରାଣୀ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ । ବିରକ୍ତି, ଶାସନ ଓ ସମବୃତ୍ତି ଧର୍ମର ଧନ ଦ୍ୱାରା, ହେ ରାମ, ସେହି ଅବିନାଶୀୟ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ପ୍ରଥମେ, ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ଶାସ୍ତ୍ର, ସଜ୍ଜନ ସମ୍ପର୍କ, ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟା ଓ ନିଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ବିବେକ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ ।