ଏକ ସମୟର କଥା, ରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ଏକ ମହାନ ଋଷି ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନୁଭବରୁ କହିଲେ—ଏହି ଜଗତର ଅନ୍ୟାୟ ଓ କୁସଙ୍ଗ ଦେଖି ଯେକେହି ନିରାସ୍ତ ହେବାକୁ ଚାହେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ନିରାସ୍ତତା ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ଯେ ଉଚ୍ଚତମ ମନ୍ୟ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ଯେଉଁ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବାହ୍ୟ କାରଣ ଛଡ଼ା ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିରାସ୍ତତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମନ ପ୍ରକୃତ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଓ ନିରାସ୍ତତାର ଚମତ୍କାର ଏକ ଯୁବକଙ୍କ ଗଳାରେ ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲର ମାଳା ପରି ତାଙ୍କୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରେ। ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତର ଗଠନ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରି ନିରାସ୍ତତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜେ ଉଚ୍ଚତମ ମନ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ନିଜ ବିବେକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ମାୟାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଯାଞ୍ଚ କରି ଏହାକୁ ଭିତର ଓ ବାହାରୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ଶ୍ମଶାନ, ବିପଦ, ଦୁଃଖ ଦେଖି ଯେକେହି ନିରାସ୍ତ ହେବାକୁ ଚାହେ, ତଥାପି ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନିରାସ୍ତତା ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ। ରାମ, ତୁମେ ଅନୃତ ନିରାସ୍ତତା ଅନୁଭବ କରିଛ, ପ୍ରକୃତ ମହାନତାକୁ ଅଧିଗମ କରିଛ; ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ମୂଳତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ଯଥାଯଥି ଯୋଗ୍ୟ, ଯେପରିକି ମୃଦୁ ମାଟି ଗଛର ମୁଁହା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଉତ୍ତମ ମହାନ୍ତ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବିବେକ ଅନୁସରଣ କରି ଶୁଭ ବୁଦ୍ଧି ଅନୁଭବ କରିଛ। ବଡ଼ ପ୍ରୟାସ, କଠୋର ତପସ୍ୟା, ଶିଳା, ଦାନ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା, ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତନ ଓ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ ଓ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଚିନ୍ତା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ତେବେ ଏକ ଅସମ୍ଭାବିତ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା (କାଉଁ ଓ ତାଳ ଫଳ ପରି) ବିବେକ ଉପଜେ। ଲୋକମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏତେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହନ୍ତି ଯେ ଏହି ଅନନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ରରେ ଏକାଉଁ ଲାଗି ରହନ୍ତି, ଯେପରିଅଁ ତାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚତମ ଅବସ୍ଥା ଦେଖିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଏହି ଜଗତକୁ ଯଥାର୍ଥ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି ଓ ମନକୁ ଏହାରେ ଲିନ ଦେଖି, ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଅସକ୍ତ ହେଇ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଉଚ୍ଚତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅଧିଗମ କରନ୍ତି, ହାତୀ ପରି ବନ୍ଧନ ମୁକ୍ତ ହେଇ। ରାମ, ଏହି ଜଗତ ଚେଷ୍ଟାର ଅନନ୍ତ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ଅନ୍ତ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶରୀର ଛାଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏନି, ଯେପରିଅଁ ଜ୍ଞାନ ନ ଥାଏ; ଏହା ଏକ ବଡ଼ ଜାଲ। ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଜଗତ ମହାସାଗରକୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ତର୍କର ତରା ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ରଘୁବଂଶୀ। ତେଣୁ ଏହି ଜ୍ଞାନର ଉପାୟକୁ ଏକାଗ୍ର ମନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ଶୁଣ; ଏହା ଜଗତ ମହାସାଗରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାରେ ଉପକୃତ କରେ। ଏହି ଜଗତର ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗ, ଅନେକ ଚେଷ୍ଟାରୁ ଉପଜିଥିବା, ସଠିକ୍ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅପସାରିତ ନ ହେଲେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ରହେ, ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ ରଘୁବଂଶୀ। ଜ୍ଞାନ ନ ଥିଲେ, ଶୀତ, ପବନ, ତାପ ଭଳି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ କିପରି ସହିବେ? ମୂଢ଼ ଲୋକ ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ପ୍ରତି ପଦେ ପୋଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଯେପରିଅଁ ଉନ୍ନତ ଅଗ୍ନି ଘାସକୁ ଖାଇ ଦେଇ। କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ, ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ ଓ ସଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ପୋଡ଼ିଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ଏକ ବର୍ଷ ଜଳିତ ଅରଣ୍ୟ ପରି। ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଚିନ୍ଦିଯାନ୍ତି ନାହିଁ, ଚାହିଦା ଗଛ ପରି ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି। ତେଣୁ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକମାନେ ଏକ ଜାଗୃତ ଓ ପ୍ରମାଣିକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏକ ପ୍ରମାଣିକ ଓ ଉତ୍ତମ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ଦୂର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରିଅଁ କେଶର ଗୋଟିକୁ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯାଏ। ଉତ୍ତମ ବକ୍ତା, ଯେଉଁ ଅବିଜ୍ଞ ଲୋକ କିମ୍ବା ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ଉପଦେଶ ଗ୍ରହଣ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଭଳି ମୂଢ଼ କେହି ନାହିଁ। ଏକ ପ୍ରମାଣିକ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସରଣ ନ କରିବା ଭଳି ନିମ୍ନ କେହି ନାହିଁ। ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ ପ୍ରଥମେ ବକ୍ତା ଜ୍ଞାନୀ କି ଅଜ୍ଞାନୀ ତାହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ସେ ପ୍ରକୃତ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଯେଉଁ ଶିଶୁ ପରି ଅନୁଚିତ ବକ୍ତାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ସେ ଅପରିପକ୍ୱ ଓ ମୁଢ଼। ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ତଳସ୍ଥ ଓ ଅପରିପକ୍ୱ ଚିତ୍ତ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଓ ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ ଥିବା ପ୍ରଶ୍ନକାରୀଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ ଯୋଗ୍ୟ କି ନୁହେଁ ତାହା ଚିନ୍ତା କରି ନ ଦେଉଥିବା, ସେ ଏହି ଜଗତର ସବୁଠୁ ମୂଢ଼ ଲୋକ ହିସାବରେ ଗଣାଯାଏ। ରାମ, ତୁମେ ପ୍ରକୃତ ଗୁଣର ସଂଗ୍ରହ ଓ ଯଥାଯଥି ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ; ମୁଁ ଉତ୍ତର ଦେବାର ଯୋଗ୍ୟତା ଜାଣିଛି; ତେଣୁ ଆମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ସଂବାଦ ଉଚିତ। ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ତୁମେ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥରେ ନିପୁଣ ଥିବାରୁ, ସତ୍ୟ ମୂଳତ୍ତ୍ୱରେ ଚିନ୍ତା କରି ଏହାକୁ ଅଖଣ୍ଡ ଭାବେ ହୃଦୟରେ ଧରି। ତୁମେ ମହାନ, ନିରାସ୍ତ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ତୁମେ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ଏକାଉଁ ଶିଳା ପରି ବସିଛି, ଯେପରିଅଁ କେଶର ଜଳ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ ହୁଏ। ତୁମର ବୁଦ୍ଧି, ଏକାଗ୍ର ଶ୍ରବଣ ଓ ପରମ ସତ୍ୟ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ଲଗିଥିବା, ଅର୍ଥକୁ ଏହିପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିଥାଏ, ଯେପରିଅଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକ ଜଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ତୁମେ ହୃଦୟରେ ସତ୍ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ନହେଲେ ମୁଁ ଅପରିଗଣିତ ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୁଁ ଏଠାରେ ଅନବସ୍ଥା ଉପଦେଶ ଦେଉନାହିଁ। ରାମ, ମନ ଏହି ଜଗତର ଅରଣ୍ୟରେ ବାନର ପରି ଚଞ୍ଚଳ; ଏହାକୁ ଯତ୍ନ କରି ହୃଦୟରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ପରମ ସତ୍ୟ ଶୁଣ।