ଏଠାରେ କାଳଚକ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ସ୍ଥିତି ଦିନକୁ ଦିନ କ୍ଷୀଣ ହେଉଛି, ଲୋକମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଧାନ ଚାଷ କରିବାରେ ମନ ଲାଗାନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ପାଇଁ ଆପସରେ ବିବାଦ କରିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି, ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଦଣ୍ଡର ଅଧୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ରାଜାମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ବିନା ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କରିପାରିବେନି, ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ସେମାନେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଜାମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରିବା ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ନିୟମକୁ ଠିକ୍ଭଳି ପୁନଃସ୍ଥାପିତ କରିବା ପାଇଁ, ଆମେ ଏବଂ ଆମ ପରି ଅନ୍ୟ ମହାନ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଗଭୀର ଜ୍ଞାନର ଦର୍ଶନ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲୁ। ଏଭଳି ଭାବେ, ଏହି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରଥମେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥିଲା; ପରେ ଏହା ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ‘ରାଜବିଦ୍ୟା’ ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଲା। ଏହି ରାଜବିଦ୍ୟା, ରାଜରହସ୍ୟ ଏବଂ ପରମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗ୍ରନ୍ଥ—ଏହାକୁ ବୁଝି ନେଇ ରାଜାମାନେ ପରମ ଦୁଃଖମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ହେ ରାଘବ। ଏବେ, ଅନେକ ପବିତ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ପରେ ତୁମେ, ହେ ରାମ, ଦଶରଥଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ଏହି ଭୂମିରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛ; ଏବଂ ତୁମ ମନରେ, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରସନ୍ନ, ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ କାରଣହୀନ ବୈରାଗ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ। ସାଧାରଣତଃ, ଉତ୍ତମ ଏବଂ ବିବେକଶୀଳ ଲୋକଙ୍କରେ କିଛି କାରଣରୁ ବୈରାଗ୍ୟ ଆସେ, ଏହା ରାଜସୀ ବୈରାଗ୍ୟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଯେଉଁ ବୈରାଗ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ କରିଛ, ଏହା ଅପୂର୍ବ, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ତୁମର ନିଜସ୍ୱ ବିବେକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯାହା ଦୃଢ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ଅନ୍ୟାୟ ଏବଂ ଅପବିତ୍ରତା ଦେଖି କିଏ ବୈରାଗ୍ୟ ହେବେନି? କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନେ କେବଳ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ପରମ ବୈରାଗ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁମାନେ ବୈରାଗ୍ୟକୁ କୌଣସି ବାହ୍ୟ କାରଣ ବିନା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ପବିତ୍ର ମନ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏକ ଯୁବକ ଯେପରି ଅରଣ୍ୟ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧି ଅପୂର୍ବ ଦେଖାଯାଏ, ଏଭଳି ବିବେକ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ଛୁଆଁରେ ମଣିଷର ଜ୍ଞାନ ଉଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାରର ଗଠନକୁ ଚିନ୍ତନ କରି ବୈରାଗ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ନିଜର ବିବେକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ମାୟାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପରୀକ୍ଷା କରି, ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ଏହାକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ। ଶ୍ମଶାନ, ବିପଦ୍ ବା ଦୁଃଖ ଦେଖି ବୈରାଗ୍ୟ ହେବା ସ୍ୱାଭାବିକ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବୈରାଗ୍ୟ ନିଜରୁ ଉପଜେ, ସେହି ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଦିଏ। ତୁମେ ଏହି ଅକୃତ୍ରିମ ବୈରାଗ୍ୟ ଧାରଣ କରି ଏବଂ ସତ୍ୟ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ; ଯେପରି ମୃଦୁ ମାଟି ବିଜ ଲାଗି ସୁଯୋଗ ଦିଏ, ତେଣୁ ତୁମେ ଜ୍ଞାନର ସାର ଲାଗି ଯୋଗ୍ୟ। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପାରେ, ଏଭଳି ପରିପକ୍ୱ ବିବେକ ଥିଲେ ଶୁଭ ବୁଦ୍ଧି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ବଡ଼ କ୍ରିୟା, ତପସ୍ୟା, ନିୟମ, ଦାନ, ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ଯାତ୍ରା, ଦୀର୍ଘ ଚିନ୍ତନ ଓ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ଯେତେବେଳେ କୁକର୍ମ ଶେଷ ହୁଏ ଏବଂ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନ୍ୱେଷଣ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଅପୂର୍ବ ଯୋଗଯୋଗରେ (କାଉଁ ଓ ତାଳ ଫଳ ପରି) ବିବେକ ଉପଜେ। ଲୋକମାନେ କ୍ରିୟାରେ ଲୀନ ରହି ଅନନ୍ତ କ୍ରିୟା ଚକ୍ରରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥାନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରମ ପଦ ଦେଖିପାରିବେନି। ଏହି ସଂସାରକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ଦେଖି ଏବଂ ମନ ଏହାରେ ଲଗିଥିବାକୁ ବୁଝି, ଯେଉଁମାନେ ଆସକ୍ତି ଛାଡନ୍ତି, ସେମାନେ ଦାମ ଛୁଟିଥିବା ହାତୀ ପରି ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଏବଂ ଅନନ୍ତ ସଂସାର ଚକ୍ର କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହୁଏ; ଦେହ ପତନ କଲେ ବି ଏହା ଶେଷ ହୁଏନି, ଏହା ବଡ଼ ଜାଲ। ମହାବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଏହି ସଂସାର ସାଗରକୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିଚାର ନୌକା ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନୁହେଁ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ। ତେଣୁ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶ୍ରବଣ କର, ଏବଂ ସଦା ଏଭଳି ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ଚାଲ। ଏହି ସଂସାରର ଅନେକ ଚେଷ୍ଟାରୁ ଉପଜିଥିବା ଦୁଃଖର ଅନନ୍ତ ତରଙ୍ଗ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନକୁ ଜଳାଇଥାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦୂର ହୁଏନି, ହେ ନିର୍ମଳ। ରଘୁନନ୍ଦନ, ଜ୍ଞାନ ସହାୟତା ବିନା, ଶୀତ, ବାୟୁ, ତାପ ଭଳି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦୁଃଖ ସହିବା କିପରି ସମ୍ଭବ? ମୂଢ଼ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତି ପଦେ ଦୁଃଖ ଓ ଚିନ୍ତାର ଆଘାତରେ ଜଳିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଘାସର ତୀରକୁ ଅଗ୍ନି ଖାଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ ଓ ସଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଘାତରେ ଜଳନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ବୃଷ୍ଟି ଭିଜା ଅରଣ୍ୟକୁ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇପାରେନି ଯେପରି। ବ୍ୟାଧି ଓ ଆଘାତର ଝଡ଼ରେ ଚଟାଣି ହେଉଥିବା ସଂସାରରେ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନୀ ଚିରନ୍ଦି ଅବିଚଳିତ ରହନ୍ତି, କାମନାପୂରଣ ବୃକ୍ଷ ପରି। ତେଣୁ, କେବଳ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ଏକ ଜାଗୃତ ଏବଂ ପ୍ରମାଣିତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏକ ପ୍ରମାଣିତ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଚିତ୍ତ ଗୁରୁଙ୍କ କଥାକୁ ସତର୍କତା ସହ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି କେଶରକୁ ବସ୍ତ୍ରରେ ହାତ ଦେଇ ଧରାଯାଏ। ଏହି ଜଗତରେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଢ଼ କେହି ନାହାନ୍ତି, ଯିଏ ଅଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ ବା ଯାହାଙ୍କ କଥା ଗ୍ରହଣୀୟ ନୁହେଁ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତି ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ, ଯିଏ ପ୍ରମାଣିତ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ତାଙ୍କ କଥା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେନି। ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ବୁଝି ନିଏ ଯେ ପ୍ରବକ୍ତା ଏହି ବିଷୟ ଜାଣନ୍ତି କି ନାହିଁ, ଏବଂ ସେହିଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ସେଠି ଅସଲି ପ୍ରଶ୍ନକର୍ତ୍ତା ହେଉଛି। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ପ୍ରବକ୍ତାର ଯୋଗ୍ୟତା ନ ଜାଣି, ଶିଶୁ ପରି ଯେଉଁପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ସେଠି ନିମ୍ନ ଏବଂ ଅଯୋଗ୍ୟ।