ଏକ ଦିନ ରାମ ଏବଂ ମହାର୍ଷି ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ବିଚାର ବିମର୍ଶ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ବସିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରାମ, ନିଜର ଶକ୍ତି ଓ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତରେ ନେବା, ଦେବା, ଚେଷ୍ଟା କରିବା, ଭ୍ରମ ଓ ଆତ୍ମନ୍ୱେଷଣ ଭଳି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମନୁଷ୍ୟର କ୍ଷମତା ଦେଖାଯାଏ; ଭାଗ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ଏହା ଔଷଧର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ପରି । ଏଠି ନ କାରଣ ରହିଛି, ନ କ୍ଷୟ ରହିଛି; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ମନର ଉତ୍ପାଦ । ଭାଗ୍ୟକୁ ଭାବିବା ଅସତ୍ୟ; ଏହାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଉଚ୍ଚତମ ମନୁଷ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା ଉପରେ ଭରସା କରିବା ଉଚିତ ।” ତାପରେ ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଛ; ଏଠି ଭାଗ୍ୟ କ’ଣ, ଏହାକୁ ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କର ।” ବସିଷ୍ଠ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ରାଘବ, ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟା ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ । ଏହି ଜଗତରେ ମନୁଷ୍ୟ ହିଁ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରେ, ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ । ଭାଗ୍ୟ କିଛି କରେ ନାହିଁ, ଉପଭୋଗ କରେ ନାହିଁ, ଏହା ଅଛି ନାହିଁ; ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସମ୍ମାନ ମିଳେ ନାହିଁ—ଏହା ମନର ଏକ କଳ୍ପନା । ଏଠି ଫଳ ପାଇବା ଲୋକମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି; ଭଲ କି ମନ୍ଦ, ଏହି ଫଳକୁ ‘ଭାଗ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଆକାଂକ୍ଷା କି ଅନାକାଂକ୍ଷା ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ, ସେହି ମନୁଷ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା ହିଁ ‘ଭାଗ୍ୟ’ ନାମରେ ପରିଚିତ । ଯେଉଁ ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମନୁଷ୍ୟ ଚେଷ୍ଟାର ପରିଣାମ ଭାବେ ଆସେ, ଏହି ଜଗତର ଏକାଧିକାରୀ ଭାବରେ ‘ଭାଗ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । କିନ୍ତୁ, ରାଘବ, ସତ୍ୟରେ ଭାଗ୍ୟ କିଛି କରେ ନାହିଁ; ଏହା ଆକାଶ ପରି, କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ କି କରିଲେ ନାହିଁ, କିଛି ଫରକ ପଡ଼େ ନାହିଁ । ମନୁଷ୍ୟ ଚେଷ୍ଟାର ଫଳ ଆସିଲେ, ଭଲ କି ମନ୍ଦ, ଲୋକମାନେ ଭାବନା କରନ୍ତି—‘ଏହିପରି ହେଲା’, ଏହି ଭାବନାକୁ ‘ଭାଗ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ‘ଏହିପରି ମୋର ଧାରଣା ଥିଲା, ଏହିପରି ମୋର ସଙ୍କଳ୍ପ ଥିଲା’—ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଲାଭ—ଏହି ଭାବନା ‘ଭାଗ୍ୟ’ । ଆକାଂକ୍ଷା କି ଅନାକାଂକ୍ଷା ଫଳ ଲାଭ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ‘ଏହିପରି’ କୁହିବା ଏକ ଆଶ୍ୱାସନ ଶବ୍ଦ ମାତ୍ର; ଏହି ମାତ୍ର ‘ଭାଗ୍ୟ’ ।” ରାମ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ପୂର୍ବରୁ ସଞ୍ଚିତ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ହିଁ ‘ଭାଗ୍ୟ’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ତୁମେ କିପରି ଏହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଲା ?” ବସିଷ୍ଠ ଉତ୍ତର କଲେ, “ଭଲ କହିଲା, ରାଘବ, ତୁମେ ବୁଝିଛ; ଏବେ ମୁଁ ସବୁ କଥା କହିବି, ଯେପରି ତୁମର ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟ ନାହିଁ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ହେବ । ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଝାଂପ ଗଢ଼ିଯାଇଥିଲା, ଏହା ଏବେ କାର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଫଳ ପାଇଁ ପହଞ୍ଚିଛି । ପ୍ରାଣୀର କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଝାଂପ ଅନୁସରଣ କରେ; ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କି ଝାଂପ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଯେଉଁ ଗ୍ରାମ ଚାହେ, ଗ୍ରାମ ପାଏ; ଯେଉଁ ନଗର ଚାହେ, ନଗର ପାଏ; ସେମାନେ ନିଜ ଝାଂପ ଅନୁଯାୟୀ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଛି, ଏହାକୁ ଏହି ଜଗତରେ ‘ଭାଗ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ତେଣୁ, ଭାଗ୍ୟ ହେଉଛି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ; କାର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ଝାଂପର ପରିପକ୍ବ ରୂପ । ଝାଂପ ମନରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ମନ ହିଁ ପ୍ରାଣୀ । ଭାଗ୍ୟ କୁହାଯାଏ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ; କାର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ମନ । ମନ ହିଁ ପ୍ରାଣୀ ହେଉଥିବାରୁ, ଭାଗ୍ୟ ତାହାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ । ପ୍ରାଣୀର ମନ ଯାହାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ତାହା ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ପାଏ, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ । ମନ, ଚେତନା, ଝାଂପ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ନିଜ ସଙ୍କଳ୍ପ—ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ଏକ ପ୍ରାଣୀର ନିଶ୍ଚୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ରାମ । ଏପରି ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟଳ ଥିବା ଲୋକ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା କରି ଆକାଂକ୍ଷିତ ଫଳ ଲାଭ କରେ । ଏହିପରି, ରାଘବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ କିଛି ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଭଲ ଚେଷ୍ଟା ତୁମର ହେଉ ।” ତାପରେ ରାମ କହିଲେ, “ମୁଁ ପୂର୍ବ ଝାଂପର ଜାଲରେ ଅନୁସୃତ, ମୋତେ କିଛି କରିବାକୁ ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି ?” ବସିଷ୍ଠ ଉତ୍ତର କଲେ, “ରାମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ମଙ୍ଗଳ ତୁମେ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଓ ପ୍ରୟତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ କରିପାରିବ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ । ପୂର୍ବରୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଝାଂପ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇଥାଏ: ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ; ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଏବଂ କିଛି ରହିଛି, ରାମ । ଯଦି ଆଜି ତୁମେ ଶୁଭ ଝାଂପର ପ୍ରବାହରେ ଚାଲୁଛ, ତେବେ ଏହାର ଶକ୍ତିରେ ତୁମେ କ୍ରମେ ଶାଶ୍ୱତ ଅବସ୍ଥା ପାଇବ । ଯଦି ଅଶୁଭ ଝାଂପ ତୁମକୁ ଦୁଃଖରେ ବାନ୍ଧି ଦେଉଛି, ତେବେ ଏହି ପୂର୍ବ ଝାଂପକୁ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ଦୃଢ଼ତାରେ ଦମନ କର । ତୁମେ ଚିତ୍ତମାତ୍ର, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଏହି ଜଡ଼ ଦେହ ନୁହେଁ; ଯଦି ଅନ୍ୟ ମନ ସହିତ ତୁମେ ଏକତା ଭାବିଛ, ତେବେ ତୁମେ କ’ଣ ଓ କେଉଁଠି ? ଯଦି ଅନ୍ୟ ତୁମର ଚେତନା କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ, ତେବେ ତୁମ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ କିଏ ଏହି ଜନ୍ମ ଦେଇପାରିବ ? ତେଣୁ ଅସ୍ଥିରତା ଏକ ଭ୍ରମ ।” ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ଝାଂପର ନଦୀ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ରାସ୍ତାରେ ବହିଯାଏ; ମନୁଷ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଶୁଭ ପଥରେ ହିଁ ଚାଲିବା ଉଚିତ । ଯଦି ଅପକର୍ମରେ ଡୁବିଯାଏ, ତେବେ ଉଦ୍ୟମ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଭଲ ପଥରେ ଆଣିବା ଉଚିତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୁମେ । ମନ ମନ୍ଦରୁ ଦୂର ହେଲେ, ଭଲ ପଥରେ ଚାଲିବା ଆରମ୍ଭ କରେ; ଅନ୍ୟଥା ମନ୍ଦ ପଥରେ ଯାଏ; ପ୍ରାଣୀର ମନ ପଶୁର ପରି, ଏହାକୁ ସଦା ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ । ସମତା ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ—ତୁରନ୍ତ ନୁହେଁ, ଧୀରେ ଧୀରେ, ପଦେ ପଦେ—ମନକୁ ଉଦ୍ୟମ ଓ ପ୍ରୟତ୍ନରେ ଶିଶୁପରି ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ ।” “ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଝାଂପ ତୁମେ ଅଭ୍ୟାସରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଛ, ଭଲ କି ମନ୍ଦ, ଏବେ ଭଲ ଝାଂପକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କର । ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତିରେ ଝାଂପ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ଜାଣିବା ଯେ ଅଭ୍ୟାସ ଫଳ ଦେଇଛି, ବିପକ୍ଷ ଦଳ ନାଶ କରିଥିବା ରାମ । ଏବେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଝାଂପ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉଛି; ତେଣୁ ଅଭ୍ୟାସର ଶକ୍ତିରେ ଭଲ ଅଭ୍ୟାସ କର ।