ଏକ ସମୟର କଥା, ରାମଙ୍କୁ କିଛି ଦୁଃଖ ଓ ଅସମ୍ମୋହରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ଏବଂ ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଦେଲେ— “ମୁଁ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି, ଏହା ମୋର ଭାଗ୍ୟ, ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି? ଏହି ଅବସ୍ଥା ଏମିତି ହିଁ।” ଏହି ପ୍ରକାରର ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବାକୁ ଯେଉଁଠି ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୋଷ ଦିଆଯାଏ, ଏହା ଉଚ୍ଚତମ ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଗୁରୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ, “ଭାଗ୍ୟ ବୋଲି ମୂର୍ଖମାନେ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି; ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ଭରସା କରିଥିବାମାନେ ସମାପ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ, ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା, ଉଚ୍ଚତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ଜଗତରେ ସାହସୀ, ପ୍ରବଳ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନେ କ’ଣ କେବେ ଭାଗ୍ୟକୁ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି? ଯଦି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦେଲେ ପରେ ସେ ବଞ୍ଚିଯାନ୍ତି, ତେବେ ଏହାକୁ ଉଚ୍ଚତମ ଭାଗ୍ୟ କୁହାଯିବ। ଯଦି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଶିକ୍ଷାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଛି, ପଢ଼ିବା ସହ ବିନା ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚତମ ଭାଗ୍ୟ କୁହାଯିବ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷି ଏହି ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ତାଙ୍କର ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ରାମ, ଭିନ୍ନ କୌଣସି ଉପାୟ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟ ଅନେକ ମହାପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ, ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ମୁନିପଦ ଓ ସ୍ୱର୍ଗପଥ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁ ଦେବତାମାନେ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ, ଦେମନମାନଙ୍କୁ ହରାଇ, ଏହି ତିନି ଲୋକର ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ହାସଲ କଲେ। ଦେମନମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ। ରାମ, ଜଳ ଗାଗରେ ରହିଥାଏ ଚେଷ୍ଟା ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ଗାଗର ଠିକ୍ ଭାବେ ରଖିଲେ ଜଳ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥାଏ, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଏହି ଜଗତର ନେବା, ଦେବା, ଚେଷ୍ଟା, ଭ୍ରମ ଓ ଘୂରଣିରେ, ରାମ, କ୍ଷମତା ଦେଖାଯାଏ, ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଔଷଧ ଭଳି। ସମସ୍ତ କାରଣ ଓ ଫଳ ଅନୁପସ୍ଥିତ; ଯାହା ଆମେ କଳ୍ପନା କରୁଛୁ, ତାହା ନିଜ ଚିନ୍ତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଅସତ୍ୟ ଭାଗ୍ୟକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଉପରେ ଭରସା କର। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ଏହି ଭାଗ୍ୟ କ’ଣ? ଏହାକୁ ଏହି ଜଗତରେ କେମିତି କୁହାଯାଏ?” ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ଗୁରୁ କହିଲେ, “ରାଘବ, ପୁରୁଷାର୍ଥ ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ସମସ୍ତଠାରେ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ପୁରୁଷାର୍ଥ, ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଭାଗ୍ୟ କିଛି କରେନି, କିଛି ଉପଭୋଗ କରେନି, ଏହା ଅସତ୍ୟ, ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଆଦର ମଧ୍ୟ ପାଏନି—କେବଳ ଏକ କଳ୍ପନା। ଯେଉଁମାନେ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେଉଁମାନେ ନିଜର ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ତାହାକୁ ଲୋକେ ‘ଭାଗ୍ୟ’ କହନ୍ତି। ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ତାହାକୁ ‘ଭାଗ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, ରାଘବ, ସତ୍ୟରେ ଭାଗ୍ୟ କିଛି କରେନି, କାହା ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଏହା ଆକାଶ ଭଳି, କିଛି କରିଲା କି ନ କରିଲା, ମାନେ ଏହାର କିଛି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ସଫଳତା କିମ୍ବା ବିଫଳତା ମିଳେ, ତାହାକୁ ‘ଏହିପରି ହେଲା’ ବୋଲି ଯେ ଯୁକ୍ତି ଦିଆଯାଏ, ସେଠିକି ଭାଗ୍ୟ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ ହୁଏ। ‘ମୋର ଚିନ୍ତା ଏହିପରି ଥିଲା, ମୋର ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଏହିପରି ଥିଲା’ ବୋଲି ଯେଉଁ ଚିନ୍ତା ଓ କ୍ରିୟା ଫଳ ମିଳିଥାଏ, ଏହି ଯୁକ୍ତିକୁ ‘ଭାଗ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ। ‘ଏହିପରି ହେଲା’ ବୋଲି ଯେଉଁ ଉଚ୍ଚାରଣ, ସେ କେବଳ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବା ପାଇଁ; ଏହିଠିକି ଭାଗ୍ୟ ନାମ ମାତ୍ର। ଏଠି ଆଉ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆଗରୁ ସଞ୍ଚିତ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ, ଏହିଠିକି ଭାଗ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ତେବେ ଆପଣ ଏହାକୁ କିପରି ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ?” ଗୁରୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଠିକ୍ କହିଲ, ରାଘବ, ତୁମେ ବୁଝିଛ; ଏବେ ଶୁଣ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବି, ଯେପରି ତୁମର ଭାଗ୍ୟ ନାହିଁ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ହେବ। ଯେ ସଂସ୍କାର ପୂର୍ବରୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ବିକାଶିତ ହୋଇଥିଲା, ଏହା ଏବେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଫଳରୂପେ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛି। ଏକ ପ୍ରାଣୀର କାର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସଂସ୍କାର ପଛରେ ଚାଲିଥାଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ସଂସ୍କାର ଅନୁପସ୍ଥିତ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଗ୍ରାମ ଚାହେଁ, ସେ ଗ୍ରାମ ପାଏ; ଯିଏ ନଗର ଚାହେଁ, ସେ ନଗର ପାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଏଠି ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ବରୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ କରାଯାଇଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠି ଚଳନ୍ତୁ ‘ଭାଗ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, ଭାଗ୍ୟ ହେଉଛି ନିଜର କାର୍ଯ୍ୟ; କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସଂସ୍କାରର ପକ୍ୱ ରୂପ। ସଂସ୍କାର ମନ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, କାରଣ ମନକୁ ଲୋକେ ପ୍ରାଣୀ ବୋଲନ୍ତି। ଯାହାକୁ ଭାଗ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ସେଠି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟମାନେ; କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ମନ। ମନ ପ୍ରାଣୀ ହେଉଥିବାରୁ ଭାଗ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ଜନ୍ତୁର ମନ ଯାହାକୁ ଚାହେଁ, ସେଉଁଠି ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ମନ, ଚେତନା, ସଂସ୍କାର, କାର୍ଯ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟ, ନିଶ୍ଚୟ—ଏହି ସବୁ ଶବ୍ଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବ୍ୟକ୍ତିର ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ରାମ। ଏଭଳି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଯାହାର ଅଛି, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରେ ଓ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆଶାକୃତ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରି, ରାଘବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ କିଛି ନିଜର ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏପରି ଶୁଭ ଉଦ୍ୟମ ତୁମରୁ ହେଉ। ଏହି ସଂସ୍କାରର ଜାଲ ମୋତେ ଯେପରି ଚଳାଉଛି, ମୁଁ ଏଭଳି ଅସାହାୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି—ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି? ତେଣୁ, ରାମ, ତୁମେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧ୍ୟେୟ, ନିତ୍ୟ ଓ ପରମ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବ, କେବଳ ନିଜର ଉଦ୍ୟମ ଓ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।