ଏକ ପବିତ୍ର ସମୟରେ, ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଏକ ଗଭୀର ସତ୍ୟ କହିଲେ—"ହେ ରାମ, ଯେପରି ଗତକାଲିର ଦୁଷ୍କର୍ମ ଆଜିର ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭତା ପାଏ, ସେପରି ପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏବେର ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଦରକାର। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଅବିବେକରେ ଭାଗ୍ୟକୁ ନିମିତ୍ତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଉଁଠି ଯଦି ଆଗ୍ନି ଜଳିଉଛି, ତେବେ ସେ ଏହିପରି କହିବା ଉଚିତ—‘ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଜଳିବ କି ନ ଜଳିବ।’ ଯଦି କେବଳ ଭାଗ୍ୟ ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ ହୁଏ, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରୟାସ କିଛି କାମର ନୁହେଁ। ଭାଗ୍ୟ ନିଜେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଭୋଜନ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଦେଇଥାନ୍ତା। ଏହିପରି ମନୁଷ୍ୟ ଜଦି କେବଳ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ, ତେବେ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶର କ’ଣ ଅର୍ଥ? କାହାକୁ କ’ଣ ଶିଖାଯିବ? ଏହି ଜଗତରେ, ମୃତ ଲୋକ ବ୍ୟତୀତ, କୌଣସି ନିର୍ଜିବତା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଫଳ ମିଳେ—ଏହିପରି, ଭାଗ୍ୟ ଅନର୍ଥକ। ନିରାକାର ଭାଗ୍ୟ ଶରୀରୀକୁ କେବଳ ସାହାଯ୍ୟ କରେନାହିଁ; ହାତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗର କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କଦାପି ନୁହେଁ। ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଯେପରି ଏଠି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଭାଗ୍ୟ କେବେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏନାହିଁ; ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ଭାଗ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଗୋପାଳକ ପରି—ସେଉଁଠି ଭାଗ୍ୟ ସଦା ଅସତ୍ୟ। ଯଦି ବୁଦ୍ଧି ବ୍ୟତୀତ କିଛି ଅନ୍ୟ ଏକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି, ତେବେ ସେଉଁଠି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ କ’ଣ? ଯଦି କଳ୍ପନା ଅଧିକାରୀ, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରୟାସକୁ କଳ୍ପନା କରାଯିବ କାହିଁକି ନୁହେଁ? ନିରାକାରର କୌଣସି ସଂଯୋଗ ନାହିଁ ଶରୀରୀ ସହ, ଯେପରି ଆକାଶର ଦେହ ସହ କୌଣସି ସଂଯୋଗ ନାହିଁ; ଶରୀରୀ ସଦା ଆସକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ—ଏହିପରି, ଭାଗ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯଦି ତିନି ଲୋକର ଜୀବମାନଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି, ତେବେ ଭାଗ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଅଇଦିଅ—ସମସ୍ତ କାମ ଭାଗ୍ୟ କରିଦିଅ। 'ମୁଁ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ; ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି, ଏହି ଅବସ୍ଥା'—ଏହିପରି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେବାକୁ କହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପରମ ଭାଗ୍ୟ ଏହା ନୁହେଁ। ଭାଗ୍ୟକୁ ଅବିବେକୀମାନେ ଅନ୍ତର୍ଭାବ କରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଏହାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ, ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା, ପରମ ପଦ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି। ସାହସୀ, ପ୍ରବଳ, ପଣ୍ଡିତ ଓ ଜ୍ଞାନୀ—ଏହି ଜଗତରେ କିଏ ଭାଗ୍ୟକୁ ଘୋଷଣା କରିଛି? ଯଦି କାହାର ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଛି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ କାଟିଦିଆଯିବା ସତ୍ୱେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ, ଏହା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟ। ଯଦି କାହାର ଶିକ୍ଷା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଛି, ତଥାପି ଅଧ୍ୟୟନ ବିନା ଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିଥାଏ, ଏହିଏ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୂରେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିଲା; ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏକାକି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଲାଭ କରାଯାଇଥିଲା, ରାମ, ଅନ୍ୟପରି ନୁହେଁ। ଏହି ଅନ୍ୟ ମହାନ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା, ସ୍ୱର୍ଗର ମାର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦାନବମାନଙ୍କୁ ହରାଇ, ତିନି ଲୋକର ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ମିଳିଥିଲା, ଏହିସବୁ କେବଳ ପ୍ରୟାସ ଓ ସାହସ ଦ୍ୱାରା। ରାମ, ଏକ ଘଡ଼ାରେ ପାଣି ରହିଥାଏ କେବଳ ପ୍ରୟାସ ଓ ବିଧି ଦ୍ୱାରା, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ଏହା ପ୍ରବଳ ଉପାୟରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥାଏ, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ନେବା, ଦେବା, ପ୍ରୟାସ, ଭ୍ରମ ଓ ଚଞ୍ଚଳତାରେ, ରାମ, କୌଶଳ ଦେଖାଯାଏ—ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି। ସମସ୍ତ କାରଣ ଓ ଫଳ ଅନୁପସ୍ଥିତ; ଯାହା କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ତାହା ନିଜ ଚିନ୍ତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଭାଗ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି, ହେ ଶୁଭ ଚିତ୍ତଵାନ, ପରମ ପୁରୁଷାର୍ଥରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରୁହ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶ୍ରୀରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ଆପଣ ଭଲଭାବେ ମୂଳ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଜଗତରେ 'ଭାଗ୍ୟ' କାହାକୁ କୁହାଯାଏ?" ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି କହିଲେ—"ହେ ରାଘବ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରୟାସ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ସମସ୍ତଠାରେ ଫଳ ଉପଭୋକ୍ତା ପ୍ରୟାସ, ଭାଗ୍ୟ କାରଣ ନୁହେଁ। ଭାଗ୍ୟ କିଛି କରେନାହିଁ, ଉପଭୋଗ କରେନାହିଁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ଗୌରବ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—କେବଳ ଏକ କଳ୍ପନା। ଯେଉଁମାନେ ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠି ଫଳ ମିଳିଥାଏ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା; ଭଲ କି ଖରାପ, ଯାହାକୁ ଭାଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଚାହିଦା ଓ ଅଚାହିଦା ଜିନିଷ ପ୍ରାପ୍ତି ସଦା ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏହାକୁ 'ଭାଗ୍ୟ' ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଯାହା ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ, ଏହା କେବଳ ପ୍ରୟାସର ଫଳ; ଏହି ସମାଜରେ ଏହାକୁ 'ଭାଗ୍ୟ' କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ, ରାଘବ, ପ୍ରକୃତରେ ଭାଗ୍ୟ କାହା ପାଇଁ କିଛି କରେନାହିଁ; ଏହା ଆକାଶ ପରି—କରେ କି ନ କରେ, ତାହାର କିଛି ମାନ୍ୟତା ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରୟାସର ଭଲ କି ଖରାପ ଫଳ ମିଳେ, ଏହି 'ଏପରି ଘଟିଲା' ବୋଲି ଯାହା ତର୍କ ହୁଏ, ଏହିଏ 'ଭାଗ୍ୟ'। 'ମୋର ଏପରି ବୁଦ୍ଧି, ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ ଥିଲା,' ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଲାଭ—ଏହି ତର୍କକୁ 'ଭାଗ୍ୟ' କୁହାଯାଏ। ଚାହିଦା କି ଅଚାହିଦା ଫଳ ମିଳିବା ବିଷୟରେ 'ଏପରି' ଉକ୍ତି କେବଳ ଆଶ୍ୱାସନ ମାତ୍ର; ଏହିଏ 'ଭାଗ୍ୟ'। ଏଠି ଶ୍ରୀରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ପୂର୍ବ ଆର୍ଜିତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ 'ଭାଗ୍ୟ' କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ କିପରି ଅସ୍ୱୀକାର କରିଛନ୍ତି?" ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି କହିଲେ—"ଭଲ କହିଛ, ରାଘବ, ଶୁଣ, ମୁଁ ସବୁ କଥା କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଭାବନା ଭାଗ୍ୟ ନାସ୍ତି ବୋଧରେ ଦୃଢ଼ ହେବ। ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଗଭୀର ଭାବେ ଅନ୍ତରେ ରହିଥିଲା, ସେହି ପ୍ରବଳ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏବେ ଫଳିତ ହେଉଛି। ପ୍ରାଣୀର କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅନୁସରେ ତୁରନ୍ତ ଘଟିଯାଏ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅନୁପସ୍ଥିତ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଗାଁ ଚାହେ, ସେ ଗାଁ ପାଏ; ଯିଏ ସହର ଚାହେ, ସେ ସହର ପାଏ।