ଏହି ଜଗତରେ କିଛି ଲୋକ ଅନ୍ଧ ଭାବରେ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ଏବଂ ବିପଦ ଆଣିଦେଇଥାଏ। ଏପରି ଅବିବେକୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି ଲାଭ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ମୂଢତାର ଚିହ୍ନ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ କ୍ରିୟା ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ସେହି କ୍ଷମତା ବିବେକ, ସଦ୍ସଙ୍ଗ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ନତିକୁ ପାଏ। ଯେମାନେ ନିଜର ପରମ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନନ୍ୟ, ସମ ଏବଂ ଆନନ୍ଦମୟ ବୋଲି ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏପରି ଶିକ୍ଷକମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ଉପଦେଶକ, ସେମାନଙ୍କୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ। ଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଏକାପରି ଅନ୍ୟକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ଯେପରି ଝିଅ ଓ ବର୍ଷା ଜଳ ଏକାପରି ଅନ୍ୟକୁ ବଢ଼ାଏ। ଏହିପରି, ଶିଶୁକାଳରୁ ଦିଗଭ୍ରମ ନହୋଇ ସତ୍ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ସଦ୍ସଙ୍ଗ ଓ ଏହିପରି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଉପକାରୀ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ଚେଷ୍ଟାର ଦ୍ୱାରା ଦାନବମାନେ ଜୟ କରାଯାଇଛନ୍ତି, ଲୋକମାନେ ନିଜ ଦୃଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ନିୟମ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି—ଏହା କେବଳ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଏହି ଜଗତରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା ହିଁ କାରଣ, ହେ ରଘୁନାଥ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟା କର; ତେବେ ତୁମେ କଦାପି ଗଛ ବା ସରିସୃପ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେବ ନାହିଁ, ଏପରି ଭୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଦେଖ, ରୂପ, କାର୍ଯ୍ୟ, ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ପ୍ରାକ୍ରମ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ କେବେ ଭାଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ଏହି ଭାଗ୍ୟ କ'ଣ, ଯାହାକୁ ଲୋକ ଏତେ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅସତ୍ୟ ଧାରଣାରେ ଅନୁଭୂତ? ଲୋକ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ପାଇ ପରେ କହନ୍ତି—"ଏପରି ହେଲା"—ଏହିପରି କଥାକୁ ଲୋକମାନେ ଭାଗ୍ୟ ନାମରେ ସ୍ୱୀକାର କରିଛନ୍ତି। ଯେମାନେ ଅବିବେକୀ, ସେମାନେ ଭାଗ୍ୟକୁ ଏପରି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ମାନନ୍ତି, ଯେପରି ଅନ୍ଧକାରରେ ଦୌର୍ବଳ୍ୟରେ ଦୌର୍ବଳ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଟୁଟ ଭାବେ ରସିକୁ ସାପ ଭାବି ଭୟ କରେ। ଯେପରି ଗତକାଲିର ଦୁଷ୍କର୍ମ ଆଜିର ସୁକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ; ତେଣୁ ଭଲ କାମ କରିବାରେ ଚେଷ୍ଟା କର। ଯେଉଁ ମୂଢ଼ ଲୋକ ଭାଗ୍ୟର ଉପରେ ଅନ୍ଧ ବିଶ୍ୱାସ କରେ, ସେମାନେ ଯଦି ଘରେ ଅଗ୍ନି ଲାଗିଯାଏ, ତେବେ ଅଗ୍ନିକୁ କହିବା ଉଚିତ—"ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୁଡ଼ିବ କିମ୍ବା ପୁଡ଼ିବ ନାହିଁ"। ଯଦି କେବଳ ଭାଗ୍ୟ ଏଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟାର କ'ଣ ଦରକାର? ତେବେ ଭାଗ୍ୟ ନିଜେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଭୋଜନ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଦେବ। ଏପରି ମୂଢ଼ ଲୋକ ଯଦି କିଛି ବୁଝିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷା କ'ଣ ପାଇଁ? ଯଦି ସେ କେବଳ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ, ତେବେ କାହାକୁ କଣ ଶିଖାଇବି? ଏହି ଜଗତରେ ମୃତକ ଛଡ଼ି ଶାନ୍ତି କେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଫଳ ମିଳେ—ଏହିପରି ଭାଗ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ। ଅରୂପୀ ଭାଗ୍ୟ କେବେ ଦେହୀଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ନାହିଁ; ହାତ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗର କାର୍ଯ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କେବେ ନୁହେଁ। ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଏଠାରେ ଅନୁଭୂତ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଭାଗ୍ୟ କେବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଭାଗ୍ୟ ଗୋଠିଆ ପାଳକ ପରି—ଏହିପରି ଭାଗ୍ୟ ସଦା ଅସତ୍ୟ। ଯଦି ବୁଦ୍ଧି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି, ଏବଂ ଯଦି ସେହି ଅନ୍ୟ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତେବେ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ କ'ଣ? ଯଦି କଳ୍ପନା ଅଧିକାରୀ, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟ ଚେଷ୍ଟାକୁ କଳ୍ପନା କାହିଁକି ନୁହେଁ? ଅରୂପୀ ସତ୍ତାର କେବେ ଦେହୀ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ କେବେ ଦେହ ନାହିଁ; ଦେହୀ ମାନେ ଚେଷ୍ଟା ସହିତ ଦେଖାଯାନ୍ତି—ଏହିପରି ଭାଗ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯଦି ତିନି ଲୋକର ଜୀବମାନଙ୍କୁ କିଛି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଉଛି, ତେବେ ଭାଗ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଅଇ ଦେଉ, ଭାଗ୍ୟ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁ। ମୁଁ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ, ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି, ଏହି ପରିସ୍ଥିତି—ଏହିପରି ଶାନ୍ତନାଦାୟକ କଥା ଏକ ସତ୍ୟ ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଭାଗ୍ୟକୁ ମୂଢ଼ମାନେ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଏଥିରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ସାହସୀ, ପ୍ରାକ୍ରମୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପଣ୍ଡିତ—କହ, ଏହି ଜଗତରେ କିଏ ଭାଗ୍ୟକୁ ଘୋଷଣା କରିଛି? ଯଦି କାହାର ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଛି, ତଥାପି ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଦେଲାପରେ ସେ ବଞ୍ଚିଯାଏ, ଏହି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାଗ୍ୟ। ଯଦି କାହାର ଶିକ୍ଷା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି, ତଥାପି ଅଧ୍ୟୟନ ଛଡ଼ା ଶିକ୍ଷିତ ହେଉଛି, ଏହି ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାଗ୍ୟ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଋଷି ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୂର କରିଦେଇଥିଲେ; କେବଳ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ହେ ରାମ, ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଋଷି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ମାର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ଦେବମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଦାନବମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ହରାଇ ତିନି ଲୋକରେ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଚେଷ୍ଟା ଓ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା। ପରେ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ପ୍ରଭାବ ଓ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଦାନବମାନଙ୍କୁ ହରାଇ ଜଗତ୍ ଅଧିକାର କରିଥିଲେ। ହେ ରାମ, ଜଳ ମାଟିର ଭାଣ୍ଡରେ କେବଳ ଚେଷ୍ଟା ଓ ବିଧି ଦ୍ୱାରା ରହିଥାଏ, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ଏହିପରି କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଘଡ଼ାରେ ଜଳ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥାଏ, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଗ୍ରହଣ, ଦାନ, ଚେଷ୍ଟା, ଭ୍ରମ ଓ ଚଳନ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ରାମ, କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତା ଦେଖାଯାଏ, ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଔଷଧ ବ୍ୟବହାରରେ। ସମସ୍ତ କାରଣ ଓ ଫଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଯାହା ତୁମେ କଳ୍ପନା କର, ତାହା ନିଜ ଚିନ୍ତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।