ଓ ରାମ, ଏହି ଜଗତରେ ଯେକୌଣସି କାମ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୋଇଥାଏ—ଏହି ଅନୁସୂଚୀତ କ୍ରମ ଦୃଢ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି, ଯାହାକୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝିବାଯାଏ। ଏହି ସଂସାରରେ ଦୂର ଦେଶକୁ ଯିବା, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଫଳ, ସବୁ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଖାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ଯେଉଁଠି କହୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ କଥା କହିପାରନ୍ତି—ଏହିପରି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକେ ବଡ଼ ବିପଦକୁ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତି, ନିର୍ବିକାର ଓ ନିର୍ଜନ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଯେପରି ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଇ ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ଏଠି, କେବଳ ଚୁପ୍ ରହିଲେ କୌଣସି ଫଳ ମିଳେନି। ଏହି ମାନବୀୟ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଉତ୍ତମ ଫଳ ମିଳେ, ଅନୁତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଅନୁତ୍ତମ ଫଳ ମିଳେ—ତେଣୁ ରାମ, ତୁମେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କର। ମାନବୀୟ ଚେଷ୍ଟାର ଫଳ ଏଠି ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ବହୁ ସମୟ ପରେ କିମ୍ବା ସତ୍ରୁତ୍ୱ ଭାବରେ ମିଳିଥିବା ଫଳକୁ ଭାଗ୍ୟ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଭାଗ୍ୟ କେବଳ ଦୃଢ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିବାଯାଏନି, ଏହା ଅନ୍ୟ ଜଗତରେ ନୁହେଁ; ଏଠି ଭାଗ୍ୟ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ଏହା ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ। ଏହି ଜଗତରେ ଲୋକ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ପରେ ଅବନତି ହୋଇଯାଏ; ଏଥିରେ ଭାଗ୍ୟ କେଉଁଠି ଦେଖିଯାଏନି—ଶାଇଶବ, ଯୁବା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏଠି ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା, ହାତରେ ବସ୍ତୁ ଧରିବା, ଅଙ୍ଗର ଚଳନ—ସବୁ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଘଟେ, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଆଶା ଫଳକୁ ପାଇବା ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ଚେଷ୍ଟା ଯାହାକୁ 'ନିଜ ଚେଷ୍ଟା' କୁହନ୍ତି; ଏହି ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଲାଭ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଅନର୍ଥ ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ଚେଷ୍ଟା କରିବାକୁ 'ମୂଢ଼' କାର୍ଯ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦ୍ୱାରା କିଛି ଲାଭ ହୁଏନି। ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତି, ଯାହା ଚଳନ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି, ଉତ୍ତମ ସଙ୍ଗ ଓ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ନତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ନିଜ ଉତ୍ତମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନନ୍ତ, ସମ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉପଲବ୍ଧି କରନ୍ତି; ଏପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ। ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପର ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଯେପରି ଜଳାଶୟ ଓ ବର୍ଷା ଜଳ ବର୍ଦ୍ଧିତ ହୁଏ। ଶାଇଶବରୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ, ଉତ୍ତମ ସଙ୍ଗ ଓ ଏପରି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ଉପକୃତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଉଥାଏ। ମାନବୀୟ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଦେମନମାନେ ଜିତିଗଲେ, ଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା, ବିଷ୍ଣୁ ଏଠି ରାଜ୍ୟ ତିଆରି କଲେ—ଏହା ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଏଠି ଜଗତରେ ଯେଉଁଠି ମାନବୀୟ ଚେଷ୍ଟା ହିଁ କାରଣ, ରଘୁନାଥ, ଦୀର୍ଘ ଓ ଏକାଗ୍ର ଚେଷ୍ଟା କର; ତେବେ, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଗଛ କିମ୍ବା ପୋକା ପରି ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିବା ଦରକାର ହେବନି, ଏପରି ଭୟ ରହିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଏଠି ଆକୃତି, କାର୍ଯ୍ୟ, ସ୍ଥାନ, ପ୍ରତାପ—ଏହି ସବୁ କଥା ଏହି ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଏହି ଭାଗ୍ୟ କ’ଣ, ଯାହାକୁ ଏକ ଭ୍ରମ ଭିତିରେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ? ଲୋକ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ପାଇଲେ କହନ୍ତି—“ଏଭଳି ହେଲା”—ଏପରି କଥା ଭାଗ୍ୟ ନାମରେ ଲୋକମାନ୍ୟତା ପାଇଛି। ଏହିପରି, ମୂଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକେ ଭାଗ୍ୟରେ ଦୃଢ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଦୂର୍ବୁଦ୍ଧି ରଶିକୁ ସାପ ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ। ଯେପରି ଗତକାଲିର ଅନର୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଜିର ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭା ପାଏ, ଏପରି ପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ; ତେଣୁ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର। ଯେଉଁଠି ଭାଗ୍ୟରେ ଭ୍ରମ ରହିଥିବା ମୂଢ଼ ଲୋକେ ଅନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ଭାଗ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଅଗ୍ନି ଲାଗିଲେ ତାଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ—“ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜଳିବ କିମ୍ବା ଜଳିବ ନାହିଁ”। ଯଦି କେବଳ ଭାଗ୍ୟ ଏଠି କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ, ତେବେ ମନୁଷ୍ୟ ଚେଷ୍ଟାର ଦରକାର କ’ଣ? ଭାଗ୍ୟ ନିଜେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଭୋଜନ ଓ ସବୁ ଆଚରଣ କରିଦେବ। ଯଦି ଏହି ଲୋକ ଏକ ମୂକ ଲୋକ ପରି, ତେବେ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ? ସେ କେବଳ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ—ତେଣୁ କିଏ କୁହିବା ଓ କାହାକୁ କୁହିବା? ଏହି ଜଗତରେ ନିର୍ବିକାରତା କେବଳ ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ; ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଫଳ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ—ତେଣୁ ଭାଗ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ। ଏହି ନିରାକାର ଭାଗ୍ୟ ଦେହୀ ପାଇଁ କିଛି ସହାୟକ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେନି; ହାତ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କଦାପି ନୁହେଁ। ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଏଠି ଅନୁଭୂତ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଦେଖିବାଯାଏନି; ଜ୍ଞାନୀମାନେ କୁହନ୍ତି ଭାଗ୍ୟ ଗୋଉଳା—ଏପରି ଭାଗ୍ୟ ସବୁବେଳେ ଅସତ୍ୟ। ଯଦି ବୁଦ୍ଧି ଭିତରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି, ତେବେ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ କ’ଣ? ଯଦି କଳ୍ପନା ଅଧିକାରୀ, ତେବେ ମାନବୀୟ ଚେଷ୍ଟାକୁ କଳ୍ପନା କରାଯିବ ନାହିଁ କାହିଁକି? ନିରାକାରରେ ଦେହୀ ସହ କିଛି ସଂଯୋଗ ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଦେହୀ ସଂଯୋଗ ନାହିଁ; ଦେହୀ ସଂଯୁକ୍ତ ଦେଖାଯାଏ—ତେଣୁ ଭାଗ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଯଦି ତିନି ଜଗତର ଜୀବମାନଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଇବାକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି, ତେବେ ଭାଗ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୁଇଁ ଦେଉ—ଭାଗ୍ୟ ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁ। ମୁଁ ଏଭଳି ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାଧ୍ୟ—ମୁଁ କି କରିପାରିବି, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଏଭଳି। ଏହି ସାନ୍ତ୍ବନାର ଉଚ୍ଚାରଣ ପ୍ରକୃତ ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଭାଗ୍ୟ ମୂଢ଼ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ; ଏହାରେ ଲଗ୍ନ ଲୋକେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ପାଇଛନ୍ତି। ବୀର, ପ୍ରତାପୀ, ଜ୍ଞାନୀ, ଓ ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନେ—କିଏ ଏହି ଭାଗ୍ୟକୁ ଏହି ଜଗତରେ କୁହିଛନ୍ତି?