ପିଲାବେଳୁଠାରୁ ଏହି ଜଗତରେ ସବୁଠି ସବୁପ୍ରକାରରେ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ—ଭାଗ୍ୟ କେଉଁଠି ବି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହିପରିସ୍ଥିତିରେ ମାନବ ଚେଷ୍ଟା ହିଁ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଏହି ମାନବ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ବୃହସ୍ପତି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗୁରୁ ହେଲେ, ଏବଂ ଶୁକ୍ର ଦାନବମାନଙ୍କର ଗୁରୁ ହେବା ପାଇଁ ସମର୍ଥ ହେଲେ। ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଦୁଃଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ କଷ୍ଟରେ ପୀଡ଼ିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ନିଜର ଚେଷ୍ଟା ଓ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ପଦବୀ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ମହାନ ଏବଂ ଧନୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଘିରିଥିଲେ, ସେମାନେ ନିଜ କର୍ମର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ନରକରେ ଅତିଥି ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଛନ୍ତି। ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଶାସ୍ତ୍ର, ଗୁରୁ ବା ନିଜେ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ନିଶ୍ଚୟ ମଧ୍ୟ ମାନବ ଚେଷ୍ଟାକୁ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥାଏ, କେବଳ ଭାଗ୍ୟକୁ ନୁହେଁ। ମନ ଯେତେବେଳେ ଅଶୁଭ ବିଷୟ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତେବେ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଆଉଥରେ ଶୁଭ ବିଷୟକୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ—ଏହି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ସାର। ଯାହା ଏକଦମ ଉପକାରକ, ଅତି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅହାନିକାରକ, ସେଉଁଠି ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟା କର; ଏହିପରି ଶିକ୍ଷକମାନେ କହିଛନ୍ତି। ମୋର ଚେଷ୍ଟା ଯେପରି ଆହୁରି ବଢ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଫଳ ଦ୍ରୁତ ଆସେ; ଏଭଳି ମୁଁ ମୋର ନିଜ ପ୍ରୟାସରୁ ହିଁ ଫଳ ପାଏ, ଭାଗ୍ୟରୁ ନୁହେଁ। ସଫଳତା ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; ଚେଷ୍ଟା ହିଁ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ପଥ; ଭାଗ୍ୟ କେବଳ ଦୁଃଖରେ ଦୃଢ଼ ମନ ନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ସାନ୍ତ୍ୱନା ମାତ୍ର। ଚେଷ୍ଟାର କ୍ରମ ସର୍ବଦା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ଏହି ଜଗତରେ ଦୂର ଦେଶକୁ ଯିବା ପରି ଫଳ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ। ଯିଏ ଖାଏ ସେ ତୃପ୍ତି ପାଏ, ଯିଏ ଯାଏ ସେ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚେ, ଯିଏ କହେ ସେ କଥା କହିପାରେ—ଏଭଳି ଲୋକଙ୍କୁ ଚେଷ୍ଟା ଫଳ ଦିଏ। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରବଳ ବୁଦ୍ଧିର ଅଧିକାରୀ, ସେମାନେ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ବଡ଼ ବିପଦ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିଯାନ୍ତି, ଅକ୍ରିୟ ରହି କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଭଳି ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ, ସେଠି ସେଉଁଠି ଫଳ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ କେବଳ ଚୁପ୍ଚାପ୍ ରହି କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ। ଶୁଭ ମାନବ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ; ଅଶୁଭ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ, ରାମା—ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କରି କାର୍ଯ୍ୟ କର। ଏଠାରେ ମାନବ ଚେଷ୍ଟାର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ବହୁଦିନ ପରେ କିମ୍ବା ଶୀଘ୍ର ମିଳିଥିବା ଫଳକୁ ଭାଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭାଗ୍ୟ ନାହିଁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷରେ ଦେଖାଯାଏ, ନାହିଁ ଆଉ କୌଣସି ଲୋକରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏଠି ଯାହାକୁ ଭାଗ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ତାହା ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ମାତ୍ର। ଏହି ଜଗତରେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ବୃଦ୍ଧି ହେଉଛି, ପରେ କ୍ଷୟ ହେଉଛି; ଏଠି ଭାଗ୍ୟ କେଉଁଠି ବି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ପିଲାବେଳା, ଯୁବାବସ୍ଥା କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଯିବା, ହାତରେ ବସ୍ତୁ ଧରିବା, ଅଂଗ ପ୍ରଚଳନ—ଏସବୁ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଭାଗ୍ୟରେ ନୁହେଁ। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଯାହାକୁ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଉଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏକାଗ୍ର ଚେଷ୍ଟା କୁ ‘ମାନବ ଚେଷ୍ଟା’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଲାଭ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଏକାଗ୍ର ଚେଷ୍ଟା ବିପତ୍ତି ଆଣିଥାଏ, ସେଉଁଥିରେ କିଛି ଲାଭ ନାହିଁ—ଏହା ମୂଢ଼ମତିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ। କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଯେଉଁ ସାମର୍ଥ୍ୟ, ଯାହା ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଚଳନ ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ ବ୍ୟକ୍ତିତ, ଏହା ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି, ସଦ୍ସଙ୍ଗ ଓ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ନତି ଲାଭ କରେ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନନ୍ତ, ସମ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏପରି ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅଧ୍ୟାପକମାନେ ସେବନୀୟ। ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏକାଉଁଠି ବଢ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ଝିଲିକ ଓ ବର୍ଷାର ପାଣି ଏକାଉଁଠି ବଢ଼େ। ପିଲାବେଳୁଠାରୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ, ସଦ୍ସଙ୍ଗ ଓ ଏହିପରି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଉପକାରକ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ମାନବ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଦାନବମାନେ ଜୟ କରାଯାଇଛନ୍ତି, ବିଶ୍ୱର କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଏଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକର ରଚନା ହୋଇଛି—ଏହା କେବଳ ଭାଗ୍ୟର କାରଣ ନୁହେଁ। ଏହି ଜଗତରେ, ଯେଉଁଠି ମାନବ ଚେଷ୍ଟା ହିଁ କାରଣ, ରଘୁନାଥ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେଷ୍ଟା କର; ତେବେ, ଭାଗ୍ୟବାନ୍, ତୁମେ କଦାପି ଗଛ ବା ସର୍ପ ଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ପଡ଼ିବା ନାହିଁ, ଏହାକୁ ଭୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ନ ଆକୃତି, ନ କର୍ମ, ନ ସ୍ଥାନ, ନ ପ୍ରାକ୍ରମ—ଏହି କିଛି ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ତେବେ, ଯାହାକୁ ଭାଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତାହା କ'ଣ? ଏହା ମୂଢ଼ ଧାରଣାରେ ଆଧାରିତ। ଜେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର କର୍ମର ଫଳ ପାଇଥିବା ବେଳେ କହିଥାନ୍ତି—"ଏଭଳି ଘଟିଲା"—ଏହି କଥା ‘ଭାଗ୍ୟ’ ନାମରେ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ମୂଢ଼ବୁଦ୍ଧି, ସେମାନେ ଭାଗ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଜଣେ ଦୂର୍ବୁଦ୍ଧି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରସିକୁ ସାପ ବୋଲି ଭାବେ। ଯେପରି ଗତକାଲିର ଦୁଷ୍କର୍ମ ଆଜିର ସୁକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୁଏ, ସେପରି ପୂର୍ବ କର୍ମ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ତେଣୁ, ସଦା ସୁକର୍ମ କରିବାକୁ ପ୍ରୟାସ କର। ଯେଉଁ ମୂଢ଼ ଲୋକ ଅନୁମାନରେ ଭାଗ୍ୟକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରେ, ଯଦି ଘରେ ଆଗୁନ ଲାଗିଯାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଆଗୁନକୁ କହିବା ଉଚିତ—"ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୁଡ଼ିବ କିମ୍ବା ପୁଡ଼ିବ ନାହିଁ"। ଯଦି ଏଠି କେବଳ ଭାଗ୍ୟ ହିଁ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ, ତେବେ ମାନବ ଚେଷ୍ଟାର କ'ଣ ଅର୍ଥ? ଭାଗ୍ୟ ନିଜେ ଗୁସ୍ତ୍ରାନ୍ତ କରିବ, ଦାନ କରିବ, ଭୋଜନ କରିବ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଚରଣ କରିବ।