ଏକ ଦିନ ରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ଋଷି ବସିଷ୍ଠ ନିଜ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ: “ରାମ, ତୁମେ ଶୁଣ, ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଦୂର୍ଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା 'ଭାଗ୍ୟ' ଭାବରେ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି, ତାହା କୌଣସି କାରଣ ଓ ଫଳରେ ନୁହେଁ, ଏହା କେବଳ ଭାବନାର ଫଳ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ। ଏହାକୁ ଅବାସ୍ତବ ଭାବି ତ୍ୟାଗ କର; ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କର। ଶାସ୍ତ୍ର, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଓ ଦେଶୀୟ ପରମ୍ପରା ଯେଉଁ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ତାହା ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ହୃଦୟରେ ଜ୍ୱଳି ଉଠେ, ମନ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହେନାହିଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ—ଏହିପରି ଉପକ୍ରମକୁ ସତ୍ୟ ପ୍ରୟାସ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରୟାସର ଫଳ ମାନବ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ବୋଲି ବୁଝି, ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଲିନ ହେବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ର, ଉତ୍ତମ ଲୋକ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ସେବା ଦ୍ୱାରା ତାହାର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରାପ୍ତି ହେବ। ଯେଉଁ ମନ ଭାଗ୍ୟ ଓ ପ୍ରୟାସକୁ ନିପୁଣତାରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରେ, ସେ ସଦା ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ସେବାରେ ସଦା ଜିତିଥାନ୍ତି। ଏହି ଜୀବ, ଜନ୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧା, ରୋଗରେ ପୀଡିତ; ଏହା ବୁଝି, ସ୍ବାଭାବିକ ମାନବିକ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ସଫଳତା ଲଭିବା ଉଚିତ। ସେ ଶାନ୍ତି ପାଇବା ଉଚିତ, ଯେଉଁ ଅବିଫଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଔଷଧ ହେଉଛି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଏକାନ୍ତ ସତ୍ୟବାନ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ। ଯେତେବେଳେ ଦେହ ରୋଗ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ଅଳ୍ପ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ, ତେବେ ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ ଯେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନ ହେଉ। ଯେଉଁ କେହି ଭାଗ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚାହେ, ଏଠା ଓ ପରଲୋକରେ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା, ସେ ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ଲଭିଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ତ୍ୟାଗ କରି ଭାଗ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମ, ଧନ ଓ ଭୋଗକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଚେତନା, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଯେଉଁ ଚଳନ କରନ୍ତି, ଏହି ମାନବ ପ୍ରୟାସର ଆକାର; ଏହିଠାରୁ ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମନରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ଭିତରେ ଚଳନ ହୁଏ; ଏହି ଚଳନ ଅନୁଯାୟୀ ଦେହ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏବଂ ଫଳ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଶିଶୁ କାଳରୁ ଏହି ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ସତ୍ୟ: କେଉଁଠି ଭାଗ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ମାନବ ପ୍ରୟାସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମାନବ ପ୍ରୟାସରେ ବୃହସ୍ପତି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୁରୁ ହେଲେ, ଏବଂ ଶୁକ୍ର ଦାନବମାନଙ୍କ ଗୁରୁ ହେଲେ। ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଦୁଃସାହାରେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଓ ଦକ୍ଷତାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ୍ମାନ ଲଭିଥିଲେ। ଯେଉଁ ମହାନ ଧନୀ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଶୋଭିତ, ନିଜ କର୍ମ ଅପରାଧରେ ନରକର ଅତିଥି ହେଲେ। ହଜାର ଜନ୍ମ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଜୀବମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା କେବଳ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଅନୁଯାୟୀ ଉପଜିଥାଏ। ଶାସ୍ତ୍ର, ଗୁରୁ କିମ୍ବା ନିଜରେ ନିଶ୍ଚିତି—ଏହି ତିନି ପ୍ରମାଣ ଦ୍ୱାରା, ସ everywhere ମାନବ ପ୍ରୟାସ ମାନାଯାଏ, କେବଳ ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ମନ ଅଶୁଭ କଥାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ତୁରନ୍ତ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ କଥାକୁ ଆଣିବା ଉଚିତ—ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ ଉପଦେଶ। ଯାହା ଏକାନ୍ତ ଭଲ, ଅନାବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ ଏବଂ କ୍ଷତି ହୀନ—ସେହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦୃଢ଼ତାରେ କର; ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଗୁରୁମାନେ ଦେଇଛନ୍ତି। ମୋର ପ୍ରୟାସ ବୃଦ୍ଧି ହେଲେ, ଫଳ ବି ଶୀଘ୍ର ଆସେ; ଯେଉଁ ଫଳ ମୁଁ ଲଭୁଛି, ତାହା ମୋର ପ୍ରୟାସରେ, ଭାଗ୍ୟରେ ନୁହେଁ। ସଫଳତା ପ୍ରୟାସରେ ଦେଖାଯାଏ; ପ୍ରୟାସ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପଥ; ଭାଗ୍ୟ କେବଳ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ମନ ଲୋକମାନେ ନିମିତ୍ତ ଦେଖନ୍ତି। ପ୍ରୟାସର ଅନୁକ୍ରମ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ନିଶ୍ଚିତ; ଜଗତରେ ଦୂର ଦେଶକୁ ଯିବା ପରି ଫଳ ପ୍ରୟାସରେ ଉପଜିଥାଏ। ଯେଉଁ ଖାଏ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଖାଏ ନଥିବା ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେଉଁ ଯାଏ ସେ ପହଁଚି, ଯାଏ ନଥିବା ପହଁଚେ ନାହିଁ; ଯେଉଁ କହେ ସେ କହିପାରେ, ନ କହିଥିବା କହିପାରେ ନାହିଁ—ଏଭଳି ପ୍ରୟାସରେ ଲୋକମାନେ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁ ନିର୍ମଳ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକ ପ୍ରୟାସରେ ବଡ଼ ବିପଦ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ନିର୍ବ୍ୟାପାର ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ରହି ନୁହେଁ। ଯେଉଁ କେହି ଯେଉଁ ପ୍ରକାର ପ୍ରୟାସ କରେ, ସେ ପ୍ରକାର ଫଳ ଲଭେ; କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ରହି କେହି ଫଳ ଲଭିନାହିଁ। ଶୁଭ ପ୍ରୟାସରେ ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ; ଅଶୁଭ ପ୍ରୟାସରେ ଅଶୁଭ ଫଳ, ରାମ—ତୁମେ ଇଚ୍ଛା କରି କର। ମାନବ ପ୍ରୟାସର ଫଳ ଏଠାରେ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ କିମ୍ବା ଶୀଘ୍ର ମିଳିଥିଲେ, ଏହିକୁ ଭାଗ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଭାଗ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ନ ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ ଅଛି; ଏଠାରେ ଭାଗ୍ୟ କୁହାଯାଏ, କେବଳ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ। ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ତାପରେ ଅବନତି; ଏଠାରେ କେଉଁଠି ଭାଗ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ଶିଶୁ, ଯୁବା, ବୃଦ୍ଧ କାଳରେ। ଏକ ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ଥାନକୁ ଯିବା, ହାତରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଧରିବା, ଅଙ୍ଗ ଚଳାଇବା—ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ହୁଏ, ଭାଗ୍ୟରେ ନୁହେଁ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ 'ପ୍ରୟାସ' କୁ କୁହନ୍ତି—ଏକାଗ୍ର ଚେତନାରେ ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଅଭିଲଷିତ ଫଳ ଆଣିବା; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲଭ୍ୟ। ଏକାଗ୍ରତାରେ ଅଭିଲଷିତ ଦୁଃଖ ଆଣିବା ପ୍ରୟାସ 'ମୂଢ଼ କାର୍ଯ୍ୟ' କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦ୍ୱାରା କିଛି ଲଭିନାହିଁ। ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଚଳନ ଓ ପ୍ରୟାସରେ ଯେଉଁ କ୍ଷମତା, ଏହା କ୍ଷୁଦ୍ର ମତି, ଉତ୍ତମ ସଙ୍ଗ ଓ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ସର୍ବୋତ୍ତମ ରୂପକୁ ଅନନ୍ତ, ସମ ଓ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି—ପ୍ରୟାସରେ ଏହା ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଏହିପରି ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ସେବନ କର। ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବୁଦ୍ଧି ଏକାପରି ଅଭ୍ୟାସରେ ଏକାପରି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଝିଲି ଓ ବର୍ଷା ଜଳ ପରି। ଶିଶୁ କାଳରୁ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ, ଉତ୍ତମ ସଙ୍ଗ ଓ ଏହିପରି ଗୁଣରେ, ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଲୋକ ନିଜ ଉପକୃତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ପାଇଥାଏ।