ଏହି ଉପଦେଶରେ କୁହାଯାଇଛି—ମଣିଷ ଜୀବନର ଆରମ୍ଭରୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଶୈଶବ କାଳରୁ, ଯଦି ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ଉତ୍ତମ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବେ, ତେବେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ମାନବ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି କଥା ଦେଖିବା, ଅନୁଭବ, ଶୁଣିବା ଓ କରିବା ସବୁ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ—ଯେଉଁମାନେ ଭାବନ୍ତି ଯେ ସବୁ କିଛି କେବଳ ଭାଗ୍ୟରୁ ହୁଏ, ସେମାନେ ଅବିବେକୀ ଓ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଯଦି ଆଳସ୍ୟ ନଥାନ୍ତା, ଏହି ପୃଥିବୀରେ କେଉଁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ରହିଥାନ୍ତା? ସମସ୍ତେ ଧନୀ ଓ ପଣ୍ଡିତ ହୋଇଯାନ୍ତେ; କିନ୍ତୁ ଆଳସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସାଗରବନ୍ଧ ପୃଥିବୀ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଦରିଦ୍ର ଲୋକମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯେତେବେଳେ ଶୈଶବ ଶେଷ ହୁଏ, ଓ ମନ ସେଇ ଖେଳରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହେନାହିଁ, ଯୁବାବସ୍ଥା ଆସିଲେ, ମଣିଷ ଉତ୍ସାହ ଓ ସଜ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ବିଷୟରେ ବିବେକ ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ ଋଷି ନିଜ କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା, ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ନମସ୍କାର କରି ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ, ତାଳିକା ଦେଖିଲା ସନ୍ଧ୍ୟା ଆସିଗଲା। ଏହିପରି, ତୁମେ ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଭାଗ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ କେବଳ ମଣିଷର ପ୍ରୟାସ ଅଛି; ଅନ୍ୟ ସବୁକୁ ଦୂରେ ଫେଙ୍କିଦିଅ। ସତ୍ସଙ୍ଗ ଓ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜୀବନକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଚେଷ୍ଟା କର। ଯେତେ ଅଧିକ ପ୍ରୟାସ, ସେତେ ଶୀଘ୍ର ଫଳ; ଏହିପରି, କେବଳ ପ୍ରୟାସ ଅଛି, ଭାଗ୍ୟକୁ ତୁମେ ଭାଗ୍ୟ ଭାବରେ ରଖ। ଯେପରି ଦୁଃଖରେ ଲୋକ କହେ—‘ହାଏ, କେତେ ବେଦନା!’—ଭାଗ୍ୟ ଶବ୍ଦଟି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଏକ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ‘ହାଏ’ କହିବା। ନିଜ ପୂର୍ବ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ରୂପ ବ୍ୟତୀତ ଭାଗ୍ୟ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ; ଏହାକୁ ଏଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୁବକ ଦ୍ୱାରା ଶିଶୁକୁ ଜିତିବା ପରି ଜୟ କରାଯାଇପାରିବ। ଗତକାଲିର ଦୁଷ୍କର୍ମ ଆଜିର ସଦାଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ସୁଧାରିଯାଏ, ସେପରି ପୂର୍ବ ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ତରେ କିଛି ଲାଭ ପ୍ରତ୍ୟାଶା ନ ରଖି ବିଜୟ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭ୍ରାନ୍ତ, ସାଧାରଣ, ଦୟନୀୟ ଓ ଭାଗ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ। ଯଦି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟ ତାହାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଉଛି, ତେବେ ଧ୍ୱଂସକାରୀର ପ୍ରୟାସ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏକ ଡାଣ୍ଡାରେ ଦୁଇଟି ଫଳ ଥିଲେ, ଏକଟି ଖାଲି, ଏଠାରେ ପ୍ରୟାସ ଓ ମୂଳ ଉପଲବ୍ଧି ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ। ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ଦୁନିଆ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଧ୍ୱଂସ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଧ୍ୱଂସକାରୀ ପ୍ରୟାସର ଶକ୍ତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଯେତେବେଳେ ଦରିଦ୍ରକୁ ମନ୍ତ୍ରୀ, ହାତୀ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ଉତ୍ସାହ ଦ୍ୱାରା ରାଜା କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ପ୍ରୟାସର ମହାଫଳ ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଖାଦ୍ୟକୁ ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଚେଷ୍ଟା କରି ଚିରି ଖାଯାଏ, ସେପରି ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସକୁ ଶୂର ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମାରିଦିଆଯାଏ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକେ ପ୍ରୟାସରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ, ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ କ୍ରମାବଳୀର ମାଟି ପରି ଚଳାନ୍ତି। ଯେଉଁ ପ୍ରୟାସ ଦକ୍ଷଙ୍କ, ଦୃଶ୍ୟ ଅଥବା ଅଦୃଶ୍ୟ, ତାହାକୁ ଅନ୍ୟ ଅବିବେକୀ ଲୋକେ ‘ଭାଗ୍ୟ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଜୀବମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରୟାସକୁ ଭାଗ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଏହି କଥା ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ମନ୍ତ୍ରୀ, ହାତୀ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ ବିବେକ ଯେଉଁଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଦରିଦ୍ର ରାଜ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ। ବର୍ତ୍ତମାନ ପୂର୍ବତନକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ, ପୂର୍ବତନ ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ଜୟ କରେ, କିନ୍ତୁ ସ୍ଥିର ମନ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରୟାସ ସଦା ବିଜୟୀ। ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଦୃଶ୍ୟଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଭାଗ୍ୟକୁ ଜୟ କରାଯାଏ, ଯେପରି ଶିଶୁକୁ ଯୁବକ ଜିତେ। ଏକ ବର୍ଷର ଫସଲ ପ୍ରୟାସରେ ମିଳିଲା, ମେଘ ତାହାକୁ ନେଇଗଲେ, ଏଠାରେ ଅଧିକ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ମେଘକୁ ବଶ କରିପାରିବ। ଧୀରେ ଧୀରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ହରାଇଗଲେ, ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତି ନଥାଏ, ଦୁଃଖ କରି କ’ଣ ଲାଭ? ଯଦି ମୁଁ ଯାହା କରିପାରିବି ନାହିଁ, ତାହା ପାଇଁ ଶୋକ କରେ, ତେବେ ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୁଲିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପରି ପଛୁଆ ଅଟୁଳି ଯାଏ। ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥା ସ୍ଥାନ, କାଳ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ତଥାପି ଅଧିକ ପ୍ରୟାସୀ ସେମାନେ ସବୁକୁ ଜୟ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଉପରେ ଭରସା ରଖ, ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସଜ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ପବିତ୍ର କର, ଏହି ସଂସାର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋ। ଗତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ମଣିଷର ଉଦ୍ୟମ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ଚେଷ୍ଟା ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବ କର୍ମର ଅନୁଚିତତାକୁ ସଦ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଅବିବେକୀ ଓ ନିଜ ମନ ଓ ଭାଷାର ଦୁଃଖ-ସୁଖ ଉପରେ ଅଶକ୍ତ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ସଦାଚରଣରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ ସିଂହ ପରି ମୃଗୟାଗୃହ ଛାଡ଼ି ଯିବା ପରି ଭ୍ରମରୁ ମୁକ୍ତ। ‘ଅନ୍ୟ କେହି ମୋତେ ଏପରି କରାଉଛନ୍ତି’—ଏହି ଭାବନା ହାନିକାରକ ଭ୍ରମ; ଏହି ଭାବନାକୁ ଧାରଣ କରି ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରକୃତିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୂରେ ଦୂରେ ତ୍ୟାଜ୍ୟ। ହଜାର ହଜାର କାର୍ଯ୍ୟ ଆସେ ଓ ଯାଏ; ତାହାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ତାହାର ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ି। ଯେଉଁମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଆଚରଣର ସୀମାକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଧନ ତାଙ୍କୁ ସାଗରରୁ ଉଠିଆସିବା ପରି ମିଳେ। ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ପ୍ରୟାସକୁ ‘ମାନବ ପ୍ରୟାସ’ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କହିଛନ୍ତି; ଏହା ଶାସ୍ତ୍ର ନେତୃତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୁଏ। କାର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଜୀବନ୍ତ ଓ ଚେତନାଶୀଳ ଥାଏ, ଏହି ଉତ୍ସାହ ସଜ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହୁଏ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନନ୍ୟ, ସମ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଇ ସତ୍ୟ ଗୁରୁ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଯାହାକୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।