ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ମହାମୁନି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ—"ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ କଲେ ଉତ୍ତମ ଫଳ ଶୀଘ୍ର ମିଳେ, ଅପବିତ୍ର ପ୍ରୟାସରୁ କେବଳ ଅପବିତ୍ର ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଏଠାରେ ଦୈବ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ସ୍ୱୟଂ ଦେଖିବାକୁ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ଅନୁମାନରେ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କରିନଥିବାରୁ, ଦୁଇଟି ସାପ ଦେଖି ଭୟରେ ପଳାନ୍ତି। 'ଦୈବ ମୋତେ ଚାଲାଉଛି'—ଏହି ଭାବନା ମୂର୍ଖତାର ଚିହ୍ନ, ଯେତେବେଳେ ଅଦୃଶ୍ୟ କାରଣ ଜଣାପଡ଼େ, ଭାଗ୍ୟ ଦୂରେଯାଏ। ସେଉଁଠିଏ, ମାନବ ଚେଷ୍ଟା ଓ ବିବେକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରସା ରଖିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ଆଧାରିତ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଧାରଣା କରନ୍ତି, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଅନୁସରଣ କରିବା ସତ୍ୱେ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଭ୍ରମିତ ଲୋକ—ଏହା ତାଙ୍କର ଅସମ୍ଯମ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ମାନବ ପ୍ରୟାସ ଅସୀମ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଗଡ଼ାର ଆକାର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, କପଡ଼ାର ମାପ ସୀମିତ, ସେହିପରି ମାନବ ପ୍ରୟାସର ସୀମା ଅଛି। ଏହି ପ୍ରୟାସର ଫଳ ଠିକ୍ ଆଚରଣ, ସଦ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଭବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ନହେଲେ ଦୁଃଖ ଆସିଥାଏ। ଏପରି ମାନବ ପ୍ରୟାସର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ କେହି ମଧ୍ୟ ଫଳହୀନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖ, ଦରିଦ୍ରତା, ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ଓ ଧୃତି ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ପଦବୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଶିଶୁବେଳାରୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ସଦ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ, ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ସାଧ୍ୟ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଦେଖାଯାଏ, ଅନୁଭବ, ଶୁଣିବା, କିମ୍ବା କରିବା—ସବୁ ଏହିକଥାକୁ ସାକ୍ଷୀ ଦେଉଛି; ଯେଉଁମାନେ ଭାବନ୍ତି ସବୁ କିଛି କେବଳ ଦୈବରୁ ହୁଏ, ସେମାନେ ନଶ୍ଟ ଓ ଅବିବେକୀ। ଯଦି ଅଳସ୍ୟ ନଥାନ୍ତା, ଏଇ ଜଗତରେ କେଉଁ ଦୁଃଖ ରହିଥାନ୍ତା? କିଏ ଧନୀ କିମ୍ବା ପଣ୍ଡିତ ହୋଇପାରିନଥାନ୍ତା? ଅଳସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭୂମି, ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି, ମାନବ ଜନ୍ତୁ ଓ ଦରିଦ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଶିଶୁବେଳା ଶେଷ ହେଲେ, ମନ ଖେଳରେ ଆସକ୍ତ ନ ରହିଲେ, ଯୁବାବସ୍ଥା ଆସିଲେ, ପ୍ରୟାସ ଓ ସଦ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ବିବେକ ଉନ୍ନତ କରିବା ଓ ନିଜ ଗୁଣ ଦୋଷ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ ସେ ମୁନି ଚୁପ ହେଲେ। ସଂଧ୍ୟା ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ। ସମସ୍ତେ ନମସ୍କାର କରି ସ୍ନାନକୁ ଗଲେ, ଦିନ ଶେଷ ହେଲା। ତେଣୁ ନିଜ ପ୍ରୟାସକୁ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅ; ଅନ୍ୟ ସବୁକୁ ଦୂରେ ପେଲା। ସଦ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ଓ ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜୀବନକୁ ଉନ୍ନତ କର। ଯେତେ ବେଶୀ ପ୍ରୟାସ, ତେତେ ଶୀଘ୍ର ଫଳ। ଏଠି କେବଳ ମାନବ ପ୍ରୟାସ ଅଛି; ଦୈବକୁ ତୁମ ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ଶବ୍ଦ ଭାବରେ ରଖ। ଯେପରି ଦୁଃଖରେ 'ହାୟ! କେତେ ବେଦନା!' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେପରି 'ଦୈବ' ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଏକ ଅନୁଭୂତିର ଅନ୍ୟ ରୂପ। ନିଜର ପୂର୍ବ କର୍ମ ଛଡ଼ି ଦୈବ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ; ଏହାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଜୟ କରାଯାଇପାରେ। ଗତକାଲି ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଜି ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ସଠିକ୍ ହୁଏ; ଏପରି ପୂର୍ବ ଦୁଷ୍ଟତା ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଅଳ୍ପ ଲାଭକୁ ମଧ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବିଜୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭ୍ରମିତ, ସାଧାରଣ ଓ ଦୈବରେ ଆଶ୍ରିତ। ଯଦି କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ନଷ୍ଟକାରୀ ପ୍ରୟାସ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏକ ଡାଣ୍ଡରେ ଦୁଇଟି ଫଳ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଖାଲି ଥିଲେ, ଏଠି ଉପାଦାନ ଓ ପ୍ରୟାସର ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସଂସାରର ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏଠି ନଷ୍ଟ କରିବା ପ୍ରୟାସର ଶକ୍ତି ବଡ଼। ଏକ ଭିକାରୀ ଯଦି ଶୁଭ କାରଣରେ ରାଜା ହୋଇଯାଏ, ଏହା ମନ୍ତ୍ରୀ, ହାତୀ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପ୍ରୟାସର ଫଳ। ଯେପରି ଖାଦ୍ୟକୁ ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଚେଷ୍ଟା କରି ଚେବାଯାଏ, ସେପରି ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସକୁ ନାୟକ ଦ୍ୱାରା ଦଳିଦିଅଯାଏ। ପ୍ରୟାସଶୀଳ ବଡ଼ ଲୋକମାନେ ଅତି ସହଜରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯେପରି ମାଟିର ତିନି ଚାପିବା ପରି। ଯେଉଁପ୍ରୟାସ ଦୃଢ଼ ଲୋକଙ୍କର, ଦୃଶ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଦୃଶ୍ୟ, ତାହାକୁ ଅବିବେକୀ ଲୋକ 'ଦୈବ' ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଜୀବମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରୟାସକୁ ଦୈବ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଏହା ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ରୀ, ହାତୀ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ବିବେକ ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ, ସେହି ଭିକାରୀ ରାଜ୍ୟକୁ ଚାଲାଏ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଗତକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଗତ ବଳପୂର୍ବକ ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ଜୟ କରେ; କିନ୍ତୁ ସ୍ଥିର ଚିତ୍ତ ଲୋକର ପ୍ରୟାସ ସଦା ବିଜୟୀ। ବର୍ତ୍ତମାନ ଦୃଶ୍ୟ ଚାଉଁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତେଣୁ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଦୈବକୁ ଜୟ କରିହେବ, ଯେପରି ଶିଶୁକୁ ଯୁବକ ଦ୍ୱାରା ଅବଳମ୍ବିତ କରାଯାଏ। ଏକ ବର୍ଷର ଫସଲ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଉପାର୍ଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ମେଘ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ମେଘକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିବା ପ୍ରୟାସ ଉପଯୋଗ କଲେ ସେହି ପ୍ରୟାସ ବଡ଼। ଧନ ଜମା କରି ହରାଇଦେଲେ ମଧ୍ୟ ବିଷାଦ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠି ମୋର ଶକ୍ତି ଅସମର୍ଥ, ଶୋକ କରି କ’ଣ ଲାଭ? ଯଦି ଯାହା କରିପାରିବି ନାହିଁ, ସେଥିପାଇଁ ଦୁଃଖ କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ଉପରେ ଅବିବେକୀ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅବସ୍ଥା ସ୍ଥାନ, କାଳ, କ୍ରିୟା ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଅଧିକ ପ୍ରୟାସ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ସେ ବିଜୟୀ ହୁଏ। ତେଣୁ ନିଜ ପ୍ରୟାସ, ସତ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସଦ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅ। ଗତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଉଦ୍ୟମ ଫଳଦାୟି ବୃକ୍ଷ, କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଉଦ୍ୟମ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଯେଉଁଠି ଗତ କର୍ମର ଅଲ୍ପତା ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରିପାରିନଥିଲେ, ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ନିଜ ମନ ଓ ଭାଷାର ଶୁଖ ଦୁଃଖ ଉପରେ ଅସମର୍ଥ।