ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ମହାନ ସଜ୍ଜନ ଜନସମାବେଶ ମଧ୍ୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଯଦି କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସତ୍ୱେ ବି କିଛି କ୍ଷତି ହୁଏ, ତେବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍ ଯେ, କ୍ଷତି କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଏଠି ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏହି ଜଗତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚେଷ୍ଟା ଉପରେ ଭରସା କରି, ଲୋକ ଦନ୍ତକୁ ଦନ୍ତ ଦେଇ ଚିରିବା ପରି, ଭଲକୁ ମନ୍ଦର ସାମ୍ନା କରି ଆଗରୁ ଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ଚେଷ୍ଟାକୁ ବର୍ତ୍ତମାନର ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଦଳିଦେଇପାରିବେ। ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ୍, ‘ମୋର ପୂର୍ବ ଚେଷ୍ଟା ମୋତେ ବାଧ୍ୟ କରୁଛି’—ଏହି ଭାବନାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ବର୍ତ୍ତମାନର କ୍ରିୟା ପୂର୍ବ ଚେଷ୍ଟାଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଆମେ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ଅବିରତ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ଦୁଷ୍ଟ ଚେଷ୍ଟା ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ବର୍ତ୍ତମାନର ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ପୂର୍ବ ଦୋଷକୁ ଦଳିଦେଇଥାଏ; ଯେପରି ଗତକାଲିର ଦୋଷ ଆଜିର ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଭ୍ରମ ଦୈବକୁ ପଛକୁ ଫେଙ୍କି ଦୃଢ଼ ମନେ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ତରି ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରିପାରିବା। କେବଳ ଅକ୍ରିୟତା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଓ ଗଧା ସମାନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଉଭୟ ଲୋକ ଲାଭ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଦରକାର। ଏହି ସଂସାରର ଅନ୍ଧକୁପରୁ ଏକ ମୃଗ ଜଳକୁଣ୍ଡରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା ପରି, ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଉପରେ ଭରସା କରି ଆମେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବା ଦରକାର। ପ୍ରତିଦିନ ନିଜ ଚରିତ୍ର ଖୋଜି ଦେଖିବା ଉଚିତ୍, ପଶୁସଦୃଶ ଆଚରଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରିବା ଦରକାର। ଘରେ ମିଳୁଥିବା ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନର ସ୍ପର୍ଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଆସ୍ୱାଦ କୀଟ ଘାଉ ଖାଉଥିବା ପରି; ତେଣୁ ଯୌବନ ଅକାରଣ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଉତ୍ତମ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଉତ୍ତମ ଫଳ ମିଳେ; ଅନୁଚିତ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ସଦା ଅନୁଚିତ ଫଳ ମିଳେ। ‘ଦୈବ’ କିଛି ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକ ନିଜ ହାତକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଦେଖିବା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷକୁ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ଅନୁମାନ ମାନି ଦୁଇଟି ସାପ୍କୁ ଦେଖି ଭାଗିଯାଏ, ସେଠାରେ ଅବିବେକ ଦେଖାଯାଏ। ‘ଦୈବ ମୋତେ ବାଧ୍ୟ କରୁଛି’—ଏହି ଭାବନା ମୂର୍ଖଙ୍କ ଚିହ୍ନ। ଯେତେବେଳେ ଅଦୃଶ୍ୟ କାରଣର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ବୁଝାଯାଏ, ସେଠାରେ ଭାଗ୍ୟ ଦୂରେ ଯାଏ। ଏହିପରି, ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥିବା ବିବେକ ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରସା କରି, ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଉଚିତ୍। କେତେବେଳେ ଲୋକ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଅନୁସାରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ ବି, ଯଦି ସେଉଁଠି ସଫଳ ହେଉନାହାନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ ଭ୍ରାନ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ବୋଲି ନିନ୍ଦିତ। ମଣିଷର ଚେଷ୍ଟା ଅସୀମ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ପାଥରୁ ତେଲ ନିକାଳିବା ଅସମ୍ଭବ। ଏକ ମାଟିର ଭାଡ଼ ଓ ଏକ କପଡ଼ାର ଆକାର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେପରି ମଣିଷର ଉଦ୍ୟମ ମଧ୍ୟ ସୀମିତ। ଏହି ମଣିଷ ଚେଷ୍ଟାର ଫଳ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ, ସଜ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଏହାର ସ୍ୱଭାବ, ନହେଲେ ଦୁଃଖ ଆସେ। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ଲୋକ ମଣିଷ ଚେଷ୍ଟାର ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କେବେ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ଫଳଶୂନ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଅନେକ ଲୋକ ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ବେଦନାରେ ପୀଡ଼ିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ମାନବ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଧୈର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି, ଶିଶୁକାଳରୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ସଜ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ଭଳି ଗୁଣ ଚର୍ଚ୍ଚା କରି, ମଣିଷ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ମାନବ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଶୁଣାଯାଏ ଓ କରାଯାଏ, ସେସବୁ ଏହି କଥାକୁ ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦେଉଛି; ଯେଉଁମାନେ ସବୁକିଛି ଦୈବର ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନଶ୍ଟ ଓ ଅବିବେକୀ। ଯଦି ଆଳସ୍ୟ ନଥାନ୍ତା, ଏହି ସଂସାରରେ କଣ ଦୁଃଖ ରହିଥାନ୍ତା? କିଏ ଧନୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ହେଉନଥିଲେ? ଏହି ଆଳସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ରବନ୍ଧିତ ପୃଥିବୀ ପଶୁସଦୃଶ ଲୋକ ଓ ଗରିବ ଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯେତେବେଳେ ଶିଶୁକାଳ ପରିବା, ଏବଂ ମନ ଖେଳରେ ଆସକ୍ତ ନ ରହେ, ଯୁବାବସ୍ଥା ଆସିଲେ, ଚେଷ୍ଟା ଓ ସଜ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ବିବେକ ଉନ୍ନତ କରି, ନିଜ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ ସେ ମୁନି ଚୁପ ହେଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା, ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ, ସନ୍ଧ୍ୟା ହେଲା, ଦିନ ଶେଷ ହେଲା। ଏହିପରି, ଦୈବ ପୂର୍ବରୁ କେବଳ ମଣିଷ ଚେଷ୍ଟା ଅଛି; ଅନ୍ୟ ସବୁକୁ ଦୂରେ ରଖ। ଭଲ ସଙ୍ଗ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଜୀବନକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେତେବେଳେ ଚେଷ୍ଟା ବେଶି, ଫଳ ଶୀଘ୍ର ମିଳେ। ଏହିପରି, କେବଳ ମଣିଷ ଚେଷ୍ଟା ଅଛି; ଦୈବକୁ କେବଳ ଏତିକି ମାନ। ଯେପରି ଦୁଃଖରେ ଲୋକ ‘ହାଃ, କେତେ ବେଦନା!’ କହେ, ସେପରି ‘ଦୈବ’ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ‘ହାଃ!’ ବୋଲି କହିବା ଅନ୍ୟ ଉପାୟ। ନିଜ ପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ରୂପ ବ୍ୟତୀତ ଦୈବ କିଛି ନୁହେଁ; ପିଲା ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷ ସାମ୍ନାରେ ଯେପରି ହାରିଯାଏ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ଜିତିପାରିବା ଯାଏ। ଗତକାଲିର ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଆଜି ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଶୁଭ ହୋଇଯାଏ, ଏହିପରି ଗତ ଦୁଷ୍ଟତା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଜୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଲାଭ ଉପରେ ଆସକ୍ତ ନୁହନ୍ତି, ସେମାନେ ମୂଢ଼, ସାଧାରଣ, ଦୟନୀୟ ଓ ଦୈବପରାୟଣ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ସେଠି ନଶ୍ଟକାରୀଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ୍। ଏକ ଗଛର ଦୁଇଟି ଫଳ ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ଖାଲି ଥିଲେ, ସେଠି ଚେଷ୍ଟା ଓ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଭିନ୍ନ ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ସଂସାରର ଯେଉଁ ଘଟଣା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ବି ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ସେଠି ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ଚେଷ୍ଟାର ଶକ୍ତି ମହାନ ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ୍।