ମୁନିବର୍ଗଙ୍କ ସଭାରେ ଶ୍ରୀବାସିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି ଉପସ୍ଥିତମାନଙ୍କୁ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଲେ— ଏହି ଦେହ ନାରୀ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଲୀଳାରେ ଗଢ଼ାଯିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ମାନବ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଧାରଣ କରିପାରେ। ଏହି ଚେଷ୍ଟା ଦୁଇ ପ୍ରକାର— ପୂର୍ବ ଚେଷ୍ଟା ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଚେଷ୍ଟା। ପୂର୍ବ ଚେଷ୍ଟାକୁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଓ ଦୃଢ଼ ଉପକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ବର୍ତ୍ତମାନ ଚେଷ୍ଟା ସହଜରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପାହାଡ଼କୁ ମଧ୍ୟ ଗଳିଦେଇପାରନ୍ତି— ତେବେ ପୂର୍ବ ଚେଷ୍ଟା ବିଷୟର କଥା କଣ? ଏହି ଜୀବନର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଚେଷ୍ଟା। ଏହା ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଉପକାରୀ, ନତୁବା ଅନ୍ୟଥା କ୍ଷତିକାରକ। କେତେବେଳେ କାହାର ମନ ଅସ୍ଥିର ଥିବାରୁ, ଆଙ୍ଗୁଳିର ଟିପ୍ ପରି ଏକ ତିଆଁ ପାଣି ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଲାଗିପାରେ; ଆଉ କେତେବେଳେ ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ସହର, ଦ୍ୱୀପ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ବିତରଣ ପାଇଁ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଲାଗିପାରେ। ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ରମ— ଏହା ରଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଙ୍ଗ ସମାନ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଉପାୟ। ମନରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଆସେ, କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ସେଉଁଟି ମଦମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଖେଳ ସମାନ ଅନୁଭୂତିଦାୟକ ହେଉଥିବା ସତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଫଳଦାୟକ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେପରି ଫଳ ମିଳେ; ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟ ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଲଗା ନୁହେଁ। ମାନବ ଚେଷ୍ଟା ଦୁଇପ୍ରକାର— ଏକ ଅନିୟମିତ, ଅନ୍ୟଟି ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଅନିୟମିତ ଚେଷ୍ଟା କ୍ଷତିକାରକ, ଶାସ୍ତ୍ର ନିୟମିତ ଚେଷ୍ଟା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳକୁ ନେଇଯାଏ। ଦୁଇ ମଲ୍ଲ ଯେପରି ଆପସରେ ଲଢ଼ନ୍ତି, ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଚେଷ୍ଟା— ନିଜର ଓ ଅନ୍ୟର, ମଧ୍ୟରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଜିତିଯାଏ। କେବେ କେବେ ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଚେଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ ଯଦି କ୍ଷତି ଦେଇଥାଏ, ତେବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ ଯେ ଦୁଷ୍ଟକାରୀଙ୍କ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଏଠି ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚେଷ୍ଟା ଉପରେ ଭରସା କରି, ଭଲକୁ ମନେଇ ମନ୍ଦକୁ ଦୂର କରି, ବର୍ତ୍ତମାନ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ଚେଷ୍ଟାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଯିବା ଉଚିତ। ‘ମୋର ପୂର୍ବ ଚେଷ୍ଟା ମୋତେ ବାଧ୍ୟ କରୁଛି’—ଏହି ଭାବନାକୁ ଶକ୍ତିରେ ଦୂର କରିଦେଉ; ବର୍ତ୍ତମାନ କାର୍ଯ୍ୟ ଏଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ନିରନ୍ତର ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂର୍ବ ଦୁଷ୍ଟ ଚେଷ୍ଟା ସ୍ୱୟଂ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ବର୍ତ୍ତମାନର ନୂତନ ଗୁଣ ପୂର୍ବ ଦୋଷକୁ ଦୂର କରେ; ଯେପରି ଗତକାଲିର ଦୋଷ ଆଜିର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ଭ୍ରମ ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୂର କରି, ଦୃଢ଼ ମନେ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଗି ଉପାୟ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇ ପୁରୁଷ ଓ ଗଧା ସମାନ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଦୁଇ ଲୋକର ଲାଭ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସଂସାର ଗୁହାରୁ ମୃଗ ଯେପରି ଜଳପାଶ ଭାଙ୍ଗି ପଳାଏ, ସେପରି ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଉପରେ ଭରସା କରି ମୁକ୍ତି ଲାଗି ଉପକ୍ରମ କରିବା ଦରକାର। ପ୍ରତିଦିନ ନିଜ ଚରିତ୍ର ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, ପଶୁସଦୃଶ ଆଚରଣ ତ୍ୟାଗ କରି, ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଘରେ ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନର ଅଲ୍ପ ଉପଭୋଗ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପୋକା ଘାଉର ରସ ମନେଇ ଯେପରି ଅନନ୍ଦ ନେଉଛି, ସେପରି ଯୁବକାଳ ଅନର୍ଥରେ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଉତ୍ତମ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଫଳ ଶୀଘ୍ର ମିଳେ, ନିଚ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ସଦା ନିଚ ଫଳ ମିଳେ; ଭାଗ୍ୟ ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଜ୍ଞାନ ଛାଡ଼ି କେବଳ ଅନୁମାନରେ ରହନ୍ତି, ନିଜ ହାତ ଚଳାନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଦୁଇଟି ସାପ ଦେଖି ଭୟରେ ପଳାନ୍ତି। ‘ଭାଗ୍ୟ ମୋତେ ବାଧ୍ୟ କରୁଛି’—ଏହି କଥା ମୂର୍ଖଙ୍କ ଚିହ୍ନ; ଅଦୃଶ୍ୟ କାରଣର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ବୁଝିଲେ, ଭାଗ୍ୟ ଦୂରେଇଯାଏ। ତେଣୁ, ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ବିବେକ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରସା ରଖି, ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ଆଧାରିତ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଉଚିତ। ମନେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଧାରଣ କରି, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଅନୁସରଣ କରି ମଧ୍ୟ ଯଦି କିଛି ସାଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ତାଙ୍କର ଅନୁଚିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥାଏ, ଏହି ଦୋଷ ଦଣ୍ଡନୀୟ। ମାନବ ଚେଷ୍ଟା ଅସୀମ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ ନାହିଁ; ଯେପରି ଦୁର୍ଦ୍ଧର ପ୍ରୟାସରେ ମଧ୍ୟ ପାଥରୁ ତେଲ ନିକାଳିହେବ ନାହିଁ। ମାଟିର ଘଡ଼ା ଓ କପଡ଼ାର ଆକାର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେପରି ମାନବ ଚେଷ୍ଟାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ସୀମିତ। ଏହି ଫଳ ନିଜ ଆଚରଣ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅବଗାହନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ନିୟମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କଲେ ଦୁର୍ଗତି ହୁଏ। ଏପରି ମାନବ ଚେଷ୍ଟାର ସ୍ୱରୂପ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ କେହି କଦାଚିତ୍ ନିର୍ଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏମିତି ଅନେକ ଦୁଃଖିତ, ଦରିଦ୍ର, ଶୋକାକୁଳ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଶିଶୁକାଳରୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଓ ଗୁଣ ଚର୍ଚ୍ଚା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଅନୁଭୂତି, ଶୁଣାଯାଏ, କିମ୍ବା କରାଯାଏ, ସେମାନେ ଏହିକଥାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ସବୁକିଛି ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଘଟେ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ନଶ୍ଟ ଓ ଅବିବେକୀ। ଯଦି ଆଳସ୍ୟ ନଥାନ୍ତା, ସଂସାରରେ କେଉଁ ଦୁର୍ଗତି ରହିଥାନ୍ତା? କିଏ ଧନୀ କିମ୍ବା ପଣ୍ଡିତ ହେଇପାରିନଥାନ୍ତି? ଏହି ଆଳସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ମଣିଷପଶୁ ଓ ଦରିଦ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଶିଶୁବୟସ୍ କଟିଗଲାପରେ, ମନ ଖେଳରେ ଆସକ୍ତ ନ ଥିଲେ, ଯୁବାବସ୍ଥାରୁ ଉତ୍ସାହ ଓ ସଜ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ବିବେକ ଉନ୍ନତି କରି, ନିଜ ଗୁଣ ଓ ଦୋଷ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଉପଦେଶ ପରେ ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟା ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା।