ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶରେ, ମୁକ୍ତି କେବଳ ଦେହ ଥିବା କି ନାହିଁ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେଉ ନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏକତା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଭେଦ ରହି ନାହିଁ। ଏହି ଉପଦେଶ, ଯାହା ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ ମଣିକର ଭଳି ଅଳଙ୍କାର, ଏବେ ଶୁଣ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧାରକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଥାଏ। ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମ, ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁ କିଛି ଲାଭ ହୁଏ, ସେ ସବୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଠିକ୍ ମାନବୀୟ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉଦୟ ହେଇ ହୃଦୟକୁ ଶୀତଳ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ମାନବ ପ୍ରୟାସର ଫଳ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ପ୍ରୟାସର ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ, ସେଇ ଏକା ଏବଂ ସତ୍ୟ; ମୂଢ଼ମତି ଲୋକଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ ଭାବନା କୌଣସି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେ ନାହିଁ। ମନ ଓ ଦେହର ଯେଉଁ କ୍ରିୟା ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ, ସେଇ ସତ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ଏବଂ ଫଳଦାୟୀ; ଅନ୍ୟଥା ମୂଢ଼ମତି ଲୋକଙ୍କର କ୍ରିୟା ଅପରିଣାମଦାୟୀ। ଯେଉଁ ଲୋକ କୌଣସି ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରି, ଏକ ଏକ ପଦକ୍ଷେପ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୟାସ କରିଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯଦି ନାହିଁ, ସେ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଫେରି ଯାଏ ନାହିଁ। ମାନବୀୟ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଜୀବ ତିନି ଲୋକର ନାୟକତ୍ୱ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରର ଶ୍ରୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଦୁର୍ଲଭ ପୁରୁଷ ଚେତନାର ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଇ ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥା ପାଇଛନ୍ତି। ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା, କିଛି ଦୁର୍ଲଭ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଶକ୍ତିରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଅବସ୍ଥା, ଗରୁଡ଼ ଧ୍ୱଜାଧାରୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଦେହ ରହିଥିବା ଏକ ନାରୀ ସୂର୍ତ୍ତିର ଲୀଳାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ଅବସ୍ଥା ପାଇଛନ୍ତି। ପ୍ରୟାସ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପୂର୍ବ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ; ପୂର୍ବ ପ୍ରୟାସକୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଉତ୍ସାହ ସହିତ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ କରିଥାଏ, ସେ ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟ ଗଳିଯାଏ; ତେଣୁ ପୂର୍ବ ପ୍ରୟାସ ଉପରେ ଆଲୋଚନା କରିବା ଅପରିଗଣ୍ୟ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମାନବୀୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ହେଉଛି ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ପ୍ରୟାସ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ମିଳେ, ଅନ୍ୟଥା ନଷ୍ଟ ହୁଏ। କିଏ ତାଙ୍କର ଅସ୍ଥିର ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅବସ୍ଥାରେ, ଆଙ୍ଗୁଠି ଟିପରୁ ଚୁଆଁ ଉପରେ ଦେଖି ଅଧିକ ଭାବିଥାଏ; ଅପରେ ଭୂମି ଏକ ଅନେକ ମହାସାଗର, ପାହାଡ଼, ନଗର, ଦ୍ୱୀପରେ ଶୋଭିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଉପଯୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିତରଣ ପାଇଁ ପ୍ରୟାପ୍ତ ନୁହେଁ, ଭୂମି ଭୂମି ରହି ନାହିଁ। ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ; ଏହା ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଚମକ ବିଶିଷ୍ଟ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମାଧ୍ୟମ। ଯେଉଁ ଚିତ୍ତରେ ଆଶା ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ସେ ମଦ ମଧ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍ଧ ଖେଳ ଭଳି ଫଳ ଦେଇ ନାହିଁ। ଯେପରି ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ, ସେପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ; ସ୍ୱୟଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଏକା ସତ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ଭାଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ନୁହେଁ। ମାନବ ପ୍ରୟାସ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଅନିୟମିତ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ; ଅନିୟମିତ ପ୍ରୟାସ ହାନିକାରକ, ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ପ୍ରୟାସ ଉତ୍ତମ ଫଳଦାୟୀ। ଦୁଇ ଦଳ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରୁଛି, ଏକ ସ୍ୱୟଂ, ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟର; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସଦା ବିଜୟୀ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହାନି ହୁଏ, ସେଠି ହାନିକାରକର ପ୍ରୟାସ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଉତ୍ତମ ପ୍ରୟାସ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଦୁଇ ଦଳ ଦନ୍ତ ଦନ୍ତ ସହିତ ଘସିଯାଇଥାଏ; ଭଲ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନ୍ଦ ପ୍ରୟାସକୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ବିଜୟ କରାଯାଏ। "ମୋ ପୂର୍ବ ପ୍ରୟାସ ମୋତେ ବାଧ୍ୟ କରୁଛି" ବିଚାରକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ବର୍ତ୍ତମାନ କାର୍ଯ୍ୟ ଏହାଠାରୁ ବଡ଼। ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ସତତାରେ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍, ପୂର୍ବ ପ୍ରୟାସ ଯେଉଁ ଖରାପ, ତାହା ସ୍ୱୟଂ ଶମିତ ହେଉଯାଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବ ଅପରାଧକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଏ; ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ହେଉଛି, ଗତକାଲିର ଅପରାଧ ଆଜିର ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଅସତ୍ୟ ଭାଗ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି, ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତରେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଶ୍ରୀର ଲାଭ ପାଇଁ ସ୍ଥିର ହେବା ଉଚିତ୍। ଅକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଗଧା ସମାନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ପ୍ରୟାସ କରି ଦୁଇ ଲୋକର ଲାଭ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍। ମାନବ ପ୍ରୟାସ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଜଳ କୁଆଁରୁ ମୃଗ ମାନେ ପରି ମୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରତି ଦିନ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଯାଞ୍ଚ କରି, ପଶୁ ସମାନ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରୟାସ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଘରେ ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନର ଅଳ୍ପ ଉପଭୋଗ ହେଉଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ, କିନ୍ତୁ କିଟ ପରି ଘାଉର ରସ ଅନୁଭବ କରି, ଯୁବାବସ୍ଥାକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳି ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଉତ୍ତମ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତମ ଫଳ ଶୀଘ୍ର ମିଳେ; ଅନୁତ୍ତମ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଅନୁତ୍ତମ ଫଳ ମିଳେ। "ଭାଗ୍ୟ" କିଛି ନୁହେଁ। ସ୍ୱୟଂ କର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ଅନୁମାନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ନିଜ ହାତ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ସାପ ଦେଖି ପଳାଇଯାଏ। "ଭାଗ୍ୟ ମୋତେ ବାଧ୍ୟ କରୁଛି" ବିଚାର ମୂଢ଼ତାର ଚିହ୍ନ; ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଉତ୍ତମ କାରଣ ଆସିଲେ, ଶ୍ରୀ ଚାଲିଯାଏ। ତେଣୁ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ବିବେକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଭିତିରେ ଅର୍ଥ ଦେଖି ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଲୋକ ଚିତ୍ତରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଧାରଣ କରି, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରୟାସ ଅନୁସରଣ କରି ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବା ନାହିଁ, ତେଉଁ ଅସମ୍ବିଧାନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଦୋଷୀ।